ISTORIJA srpske književnosti uči nas da su neka od njenih najznačajnijih dela i opusa nastajali na rubovima srpskog kulturnog prostora ili su tematizovali dešavanja vezana baš za te rubne prostore. Dela Andrića, Crnjanskog, Desnice, Selimovića, Stankovića ili Grigorija Božovića najbolji su primeri za to. Zato je važno da i danas usmerimo pažnju na autore koji stvaraju van etabliranih kulturnih centara, odnosno koji tematizuju prostore i događaje koji nemaju trenutno privilegovaniji kulturološki ili medijski status, jer možda sada baš ta dela oslobođena “diktata centra” govore više i bolje o vremenu u kojem živimo od dela koja izlaze u susret očekivanjima mondenske naravi centara.

Otuda iz prošlogodišnje produkcije treba izdvojiti dva romana koja govore u prilog iznetoj konstataciji. Najpre, to je roman “Kukavičja pilad” Labuda Dragića (SKZ). Izuzetni prozaista napisao je svoj prvi istorijski roman i vratio se zavičajnom prostoru Crne Gore pričom o komitskom pokretu koji je nakon Prvog svetskog rata vodio lokalnu pobunu protiv nove države, s ciljem da vrati kralja Nikolu na presto Crne Gore. Dragić gradi uverljivu sliku prostora i vremena u kojem se začelo rastakanje viševekovnog crnogorskog identiteta, daje širu vizuru epohe i subjektivne uvide aktera koji su moguće tumačenje događaja čiji refleksi sežu daleko i čije plodove, “kukavičju pilad”, danas vidimo. Demistifikacija je glavni tvorbeni princip romana. O nastanku podele pripovedač kaže: “Ka iz ruge to bi u početku, jer smo jednako mi mogli biti zelenaši, a oni bjelaši. Isto je to bilo.” Tako tragedija počinje, a nastavlja se ubistvima koja komiti čine. Zaboravljeni od onih koji su ih poslali oni nastavljaju bitku ne znajući više čemu ona vodi ni da je kralj Nikola umro. Likovi komita se plaše i strepe, veruju i sumnjaju, a pred puškama žandarma, dolaze do saznanja: “Da pogibosmo od Turaka, ili od Švabe, pa ni po jada, da nas oplakuju i žale ko ljude - no od našije, kao izrodi i lupeži”. To je slika kraja epske Crne Gore. Komiti koji na Božić 1919. započinju istragu samih sebe na kraju su posuvraćenog luka čiji je početak u Božiću na početku 18. veka koji je stvorio “Gorski vijenac”. A ono što je neizrečeno u ovome romanu čini se strašnijim od onoga što je zapisano.

S druge strane, kratki roman “Bumerang” banjalučkog pisca Berislava Blagojevića (“Presing”) novi je prilog poratnom pričanju. Novi roman je smešten u sadašnje vreme i prati sudbine glavnog junaka i njegovih prijatelja iz “bumerang generacije” koja je bila premlada za rat, ali je kroz odrastanje u ratnim i poratnim godinama požnjela “plodove” rata i poput bumeranga odlazila i vraćala se u zavičaj, gde ih čekaju nezaposlenost, siromaštvo, izobličena demokratija i beznađe. Iako je radnja smeštena u Bosanski Brod, to je priča o sličnim mestima i o beskrajnoj tranziciji koje se ne završava i postaje ime za ekonomski sistem sveopšte nesigurnosti. Krug rutinskog beznađa junaci prekidaju osnivanjem omladinske biblioteke, tranzicione oaze. A jedna stara, ponovo pronađena ljubav, daće glavnom junaku nadu u smisao postojanja u okolnostima u kojima sem te nade nema ništa drugo. Ta jednostavna alhemija oblik je onog Volterovog vrta koji daje lekovite plodove i nevelika a snažna istina koja može biti izlaz iz epohe novca i nasilja. U tu epohu su zemlje bivše SFRJ prve ušle i pobrale njeno cveće zla i zato bi mogle da iz nje prve izađu i umesto velikih parola prihvate ove skromne, ali jedine vredne darove koje možemo dati jedni drugima.

MOĆ STVARANjA

OBA ova dela i kada pripovedaju o događajima od pre jednoga veka i o vremenu sadašnjem, pokazuju tvorbenu moć naših savremenih pisaca koji i onda kada deluju van književnih centara i van trendovskih tema, stvaraju dela velike literarne vrednosti i univerzalnog značenja i kojima se manje mesto ili neznatniji istorijski događaj čitaju kao paradigme velikih simboličkih potencijala koje nadrastaju svoju inicijalnu poziciju.