SRPSKA golgota u Prvom svetskom ratu imala je odjeka među našim iseljenicima u Americi, pa su u julu 1914. godine organizovali Srpsku narodnu odbranu, koju je lučno vodio naš naučnik dr Mihajlo Pupin. Naš čuveni naučnik organizovao je da se u 83 mesta naseljena Srbima upišu dobrovoljci za srpsku vojsku i odbranu otadžbine. To je, ujedno, bio i odgovor na poziv austrougarskog ambasadora u SAD Konstantina Dumbe svim iseljenicima koji su rodom sa teritorije monarhije da se prijave u konzulate radi evidentiranja. Cilju tog evidentiranja je bilo upućivanje "pod vojnu zastavu", uz pretnju onima koji se ne odazovu zaplenom imanja i progonom njihovih porodica.

Slanje dobrovoljaca iz Amerike u Srbiju, kako za "Novosti" otkriva profesor dr Vladimir Grečić, stručnjak za američku emigraciju, odvijalo se ilegalno. Prva grupa od 254 dobrovoljaca je iz Njujorka ka otadžbini krenula u januaru 1915, a do oktobra iste godine je poslato ukupno 1.900 dobrovoljaca.

- MEĐU organizatorima prikupljanja dobrovoljaca u Americi, na jednoj strani je bio Milan Pribićević, izaslanik Kraljevine Srbije u SAD i šef Vojne misije, a na drugoj vođe SNO, na čelu sa dr Mihajlom Pupinom. Pribićević je zagovarao jugoslovenstvo, i mobilizaciju ne samo Srba već i Hrvata, a Pupin je bio za mobilizaciju samo američkih Srba - govori Grečić.

Naš sagovornik kaže da se Pupin obratio svom drugu iz studentskih dana i sabratu iz masonske lože, američkom predsedniku Vudrou Vilsonu: "Molim vas da odobrite mobilizaciju američkih građana srpskog porekla, kako bi otišli u Evropu da brane svoju otadžbinu i narod. Ja vas kao brat molim da nam pomognete!"

RUSIJA U SPORAZUMU sa srpskom vladom, u leto 1915. iz Rusije je otpočelo organizovano prebacivanje dobrovoljaca u Srbiju. Tako je do septembra 1915. na balkanska ratišta prebačeno oko 3.500 vojnika.

Odobrenje američke administracije je stiglo u martu 1917. godine, posle čega se pristupilo planiranju regrutacije i transportovanja dobrovoljaca. Dobrovoljačka akcija je imala veliki publicitet u američkoj javnosti, a Mihajlo Pupin je poručivao američkim Srbima: "Braćo, zovu vas ratnici, ne da ih zamenite, već da stanete pored njih na bojištu, na mesta poginulih drugova."

SRPSKI dobrovoljci su se okupili u Čikagu 28. januara 1918, a zatim su prebačeni u vojni logor "Fort Luis" u Kanzasu. Kratku vojničku obuku prolaze u srpskim dobrovoljačkim kampovima u Novom Brunzviku i Novoj Škotskoj. Srpska vlada je formirala depoe u Marselju, Avru i Bordou radi organizovanog prikupljanja dobrovoljaca, a na put ka Evropi Srbi iz Gerija su krenuli 21. februara 1918.

- Iz SAD je u francusku bazu u Bizerti, u Tunisu, pristiglo 5.026 dobrovoljaca. Tu su prolazili vojnu obuku nakon koje su bili raspoređivani u jedinice srpske vojske i upućivani u Solun. Drugim putevima je došlo još oko 1.000 američkih Srba. Zbog toga što su ih patriotski angažovali vođe Srpske narodne odbrane i počasni predsednik Mihajlo Pupin, američki Srbi su za ove dobrovoljce govorili da su - Pupinova narodna vojska - kaže profesor Grečić.

Na drugoj strani sveta, Srbi koji su živeli na području Austrougarske našli su se prisilno mobilisani na Istočnom frontu. Ne želeći da ratuju za Habzburšku monarhiju, a protiv slovenske braće na Balkanu i u Rusiji, mnogi su se predavali ruskim brigadama. Istoričari tvrde da je oko 100.000 Srba iz bečke monarhije emigriralo u Rusko carstvo, a mnogi su postali dobrovoljci ruske i srpske vojske.

* svedočanstvo Pupin u Ohaju sa članovima Sokolskog društva koje je dalo veliki broj dobrovoljaca

KADA se rat završio, kralj Aleksandar Karađorđević je Srbima dobrovoljcima iz rasejanja koji su došli na Solunski front i pobedili obećao da će ih darivati kućama i imanjem u otadžbini.

Prema Uredbi o dobrovoljcima donetoj u decembru 1919, siromašnim dobrovoljcima-borcima dodeljeno je po pet hektara zemlje u mestima gde je planirana kolonizacija od strane Ministarstva za agrarnu reformu. U periodu od 1920. do 1941. godine, u kolonizaciji, samo u Banat su se slile 10.933 porodica, a od toga 6.238 porodica srpskih dobrovoljaca iz Prvog svetskog rata iz Hercegovine, Like, Bosne, Dalmacije, Crne Gore, Banije i Korduna. Isto toliko ljudi je naseljeno u Bačkoj i Sremu.

Međutim, sam proces kolonizacije bio je nepotpuno organizovan tako da su dobrovoljci često prepuštani sami sebi.

- Među dobrovoljcima iz Amerike, ali i iz drugih zemalja, osećala se gorčina, jer nagrada koju su dobili kao dobrovoljci u srpskoj vojsci često je posle rata njima i njihovim porodicama ličila na kaznu. Pored toga, oni su bili osporavani od svih onih kojima je njihova kolonizacija smetala. I doživeli su ratni poraz i ličnu tragediju - tvrdi istoričar Milan Micić.

* odlučnost Srpski vojnici na pruzi kod grada Murmanska

Dobrovoljci su bili žrtve političkog nasilja NDH, mađarskih okupacionih vlasti, Nemaca u vreme okupacije Jugoslavije i na kraju komunista. Savez ratnih dobrovoljaca je zabranjen 1947. godine, a netragom je nestala arhiva o 43.136 ratnih dobrovoljaca, kao i ratne zastave dobrovoljačkih jedinica.


ITALIJANSKI ODRED

PRIKUPLjANjE dobrovoljaca u Italiji je išlo mnogo teže, jer su italijanske vlasti sprečavale tu aktivnost i zabranile formiranje dobrovoljačke jadranske legije. Zazirući od ujedinjenja jugoslovenskih naroda, italijanska vlada je tek pred proboj Solunskog fronta dozvolila grupi od 234 oficira i 80 vojnika da krenu za Solun.