MUSOLINIJEVI BUNKERI SAČEKALI KRAJ HLADNOG RATA: Kolosalni sistem utvrđenja gotovo nikada nije testiran u pravoj borbi

ČETIRI saobraćajca u sezoni godišnjih odmora s mukom regulišu gust saobraćaj i borbu za parking-mesta na dolomitskom prevoju Tri krsta (Passo Tre Croci) na 1.809 metara nadmorske visine, oko 12 kilometara udaljenog od Kortine d'Ampeco, današnjeg svetskog planinskog i mondenskog centra.

Foto: Boris Subašić

Razlog gužve na zaravni kraj ovdašnjeg velikog hotela, na mestu gde se nalazio štab italijanske vojske u Velikom ratu, je popularna planinarska staza koja odatle kreće ka tirkiznom jezeru Sorapis.

Ona liči na korzo krcat turistima koji se ne pitaju u čiju je slavu podignut visoki obelisk na izuzetno oštroj serpentini ispod prevoja, ni ko je i zašto napravio planinarsku stazu koja je dobrim delom širok planinski put usečen u liticu. Njih ne zanima ni ko je i kada postavio čeličnu užad za obezbeđenje kraj ponora premošćenih uskim mostićima, koji su tako dobri za selfije. Naročito kada se vidikovaca ukažu okrutni oštri vrhovi Monte Kristala na kojima se cepaju oblaci.

Foto: Boris Subašić

U njih su kao u veliki cilj gledali pre 111 godina italijanski vojnici koji su gradili ovu mulatijeru "stazu za mazge" kao glavni put snabdevanja saboraca koji su pokušavali da od Austrougara preotmu "Kristalnu planinu". Njima u slavu je podignut onaj obelisk kraj koga nema "instagramera", "tiktokera" i sličnih da pročitaju natpis "54. pešadijski puk hrabrim junacima koji su pali za veličinu otadžbine", za primer "i Italijanima i neprijateljima". Taj usamljeni beli spomenik podignut je u spomen velike bitke 29. maja 1915. kad je na Monte Pijani i blizu mosta Maronga u dolini Landro izbačeno iz stroja 1.085 ljudi 54. pešadijskog puka "Ivrea".

Turisti ne obraćaju pažnju ni na nekoliko ogromnih bunkera od armiranog betona nedaleko od prevoja Tri krsta, koje ne može da sakrije ni bujno zelenilo. Kada se priđe njihovim prikrivenim, odškrinutim teškim metalnim vratima kraj dubokog prozora namenjenog teškom mitraljezu, ulazak u unutrašnjost izgleda krajnje odbojno, jer je napušteni vojni objekat decenijama korišćen kao neformalni toalet.

Ko savlada tu prvu prepreku, ulazi u lavirint hodnika, stepenica i tunela koji vode sve dublje u nedra planine. Oni su zagušljivi i delimično pokriveni vodom, pa je kretanje opasno bez posebne opreme. Uprkos jezivom izgledu, i ovaj kompleks je svojevrstan spomenik koji predstavlja nastavak dolomitske vojne priče iz Prvog svetskog rata, koja se protegla sve do 1993. kada je u ovim bunkerima konačno okončan Hladni rat. Cela današnja planinarska staza 215 od prevoja Tri krsta do jezera Sorapis na 1.925 metara nadmorske visine je u stvari memorijalni kompleks ljudskim ludostima u 20. veku, za onoga ko ume da gleda.

Foto: Boris Subašić

Kada su italijanske trupe 1915. prešle staru granicu sa Austrougarskom, čija se carinarnica nalazila baš na mestu onog obeliska, prevoj Tri krsta postao je njihova glavna baza. Da bi zaštitili levi bok svog napredovanja ka Kortini i planini Monte Pijana, inženjerci su u steni usekli puteljak kako bi na mulama i leđima vojnika dopremali hranu, municiju i tešku opremu na visoke položaje iznad doline Auronco.

Duž staze, na deonicama bliže jezeru, uklesali su kaverne-stražare. Današnje metalne stepenice i sajle na izloženim stenama iznad ambisa su samo obnovljene slične konstrukcije na mestima gde su italijanski vojnici nekada morali da prelaze pod punom ratnom opremom.

Oni veliki betonski bunkeri su pak deo Alpskog bedema (Vallo Alpino del Littorio), ogromnog sistema podzemnih i nadzemnih fortifikacija i vojnih prepreka koji je započeo da gradi fašistički režim Benita Musolinija tridesetih godina 20. veka. Ta odbrambena linija protezala se duž oko 1.850 kilometara od Ventimilje na granici sa Francuskom, duž planinske linije razgraničenja sa Švajcarskom i Austrijom, sve do Rijeke na granici sa tadašnjom Kraljevinom Jugoslavijom.

Foto: Boris Subašić

One građevine u zelenilu kraj prevoja Tri krsta koje deluju kao tri zasebna "ogromna bunkera", samostalne vatrene tačke zapravo su tri borbena bloka i ulaza mnogo većeg spolja nevidljivog podzemnog utvrđenja pod imenom Opera 4, koja je štitila od neprijateljske invazije prema prevoju kroz veliki šumoviti planinski usek.

Iz armirano-betonskih utvrda šumskih jaruga nije se videlo ništa izvan uzanog sektora koje je trebalo da zapreče vatrom. Njima je upravljao "mozak", komandno-osmatrački blok, izdubljen u steni mnogo više iznad današnje staze. On je kasnije miniran, a posetiocima je ostavljen kao "uspomena" monumentalni komad njegovog zida koji se sručio sa litice i blokirao nekadašnji prilaz komandnom centru.

Gradnju Alpskog bedema je fašistička vlada započela 1931. u strogoj tajnosti, prvo kao odbrambeni pojas prema Francuskoj i Austriji, ali kada je ovu drugu 1938. anektirala Nemačka, fokus je promenjen. Musolini je uprkos zvaničnom savezništvu sa Nemačkom naredio masovno pojačavanje utvrđenja na dolomitskom delu Alpskog bedema, na novoj granici sa Trećim rajhom.

On je sumnjao da će Austrijanac Hitler pokušati da poništi granice nacrtane posle Prvog svetskog rata i da Rajhu pripoji i nekada austrougarski Južni Tirol, pa je lokalno stanovništvo ovu deonicu utvrđenja ironično nazvalo "Linija ne verujem ti" (Linea non mi fido). Ona nije dugo ostala tajna za Nemce i Hitler je besno zahtevao da njena izgradnja prestane, ali Musolini se oglušio i radovi su zvanično obustavljeni tek u oktobru 1942. zbog iscrpljenosti ekonomskih resursa i promene toka Drugog svetskog rata.

Foto: Boris Subašić

Do tada je bilo završeno više od 1.400 bunkera i podzemnih fortifikacija u Dolomitima, koji su verovatno najizbušenije planine na svetu. Ovaj kolosalni sistem utvrđenja gotovo nikada nije testiran u pravoj borbi. Tokom nemačke invazije na Francusku 1940. godine zabeležena je razmena vatre između pojedinih zapadnih tvrđava (poput Fort Mon Šabertona) i francuskih položaja, a nakon kapitulacije Italije 1943. godine, pojedine bunkere duž linije koristio je nemački Vermaht za usporavanje napredovanja saveznika.

Naime, nakon što su se Saveznici iskrcali na Siciliju u julu 1943, Veliki fašistički savet otkazao je poverenje Musoliniju, a kralj Vitorio Emanuelo ga je uhapsio. Nova italijanska vlada potpisala je kapitulaciju 8. septembra 1943, a Hitler je brzo reagovao i nemački padobranci predvođeni Otom Skorcenijem oslobodili su Musolinija iz pritvora na planini Gran Saso 12. septembra.

Firer je primorao dučea da proglasi novu fašističku Italijansku Socijalnu Republiku (Repubblica Sociale Italiana - RSI), poznatu i kao Republika Salo. Ona je postojala od septembra 1943. do aprila 1945. kao marionetska država nacističke Nemačke na čijem je čelu formalno bio Musolini, a obuhvatala je teritoriju severne i centralne Italije koju je kontrolisao Vermaht. Tokom njenog postojanja Alpski bedem, projektovan da brani Italiju od Nemaca, pao je direktno u nemačke ruke i delimično bio iskorišćen protiv nadirućih saveznika.

Foto: Boris Subašić

Posle Drugog svetskog rata delovi Alpskog bedema ostali su u susednim državama, Francuskoj i Jugoslaviji, a onaj u Dolomitima je posle pristupanja Italije NATO-u reaktiviran i dodatno modernizovan u istočnim sektorima zbog bojazni od potencijalne invazije Sovjetskog Saveza i trupa Varšavskog pakta preko Jugoslavije. Bunkeri su opremljeni tenkovskim kupolama koje su imale mogućnost rotacije od 360 stepeni.

Sistem je ostao operativan sve do definitivnog kraja Hladnog rata, kada je postalo očigledno da je Istočni blok nepovratno otišao u istoriju. Objekti Alpskog bedema u Dolomitima su tokom 1991. i 1992. napušteni, a neki od njih su pretvoreni u muzeje na otvorenom, kao i položaji iz Prvog svetskog rata.

Skrivene tvrđave

NAJKOMPLEKSNIJI objekti Alpskog bedema bili su uklesani duboko u planinske masive i imali su po nekoliko spratova povezanih spiralnim stepeništima i dugim tunelima koji su povezivali artiljerijske položaje i mitraljeska gnezda sa spavaonicama, kuhinjama, mokrim čvorovima i prostorijama za dnevni boravak. Imali su i nezavisne sisteme za filtriranje vazduha u slučaju napada otrovnim gasovima.

Manja utvrđenja bila su opremljena uglavnom teškim mitraljezima za kontrolu strateških planinskih puteva i prolaza, a postojale su i manje razgranate podzemne prostorije namenjene za pešadiju, osmatračnice i privremeni zaklon trupa od artiljerijske vatre. Za odbranu i posadu Alpskog bedema formirana je specijalizovana elitna jedinica italijanske vojske pod nazivom GaF (Guardia alla Frontiera - Granična straža), čiji je zvanični moto glasio: "Čuvari svetih granica

Preporučujemo

Reportaže

0 6

PREOBRAŽENjE VIDI I NASA: Srpska pravoslavna crkva i verni narod obeležavaju veliki praznik

19. 08. 2026. u 07:00

Reportaže

0 10

RUŽICA I ŽIVI I SPAVA NA GROBLjU Potresno: Žena od 61 godine, iz Kaća, proživljava najteže dane (FOTO)

19. 08. 2026. u 06:30

Reportaže

0 2

DVOBOJ NA IVICI AMBISA DOLOMITA: Okršaj na 2.744 metra nadmorske visine do danas ima suprotstavljena tumačenja

18. 08. 2026. u 07:00

Reportaže

0 6

PRADEDU NIKOLE JOKIĆA JOŠ PAMTE PO JEDNOJ VEŠTINI: U Ivoševcima kod Kistanja svi pričaju koliko je bio umešan (FOTO)

17. 08. 2026. u 17:00

Svet

Prvi snimci ruskih vojnika nakon povratka iz ukrajinskog zarobljeništva: Evo gde se sada nalaze

2026-08-19 18:12:00

Svet

Iran razmatra napade na američke vojne ciljeve u Evropi: Pominju se Bugarska i Kipar

2026-08-19 11:48:00

Pratite nas i putem iOS i android aplikacije