SRPSKI SUŽNJI NA DOLOMITIMA KULUČILI POD KIŠOM KURŠUMA: Nepoznata priča o zloj kobi hiljada zarobljenika vojske Kraljevine Srbije

SEDAM planinskih staza u Dolomitima, veličanstvenom planinskom vencu na severozapadu Italije, zvanično nose naziv Srpski put, Strada dei Serbi ili Via dei Serbi.

Foto: Boris Subašić

Na sajtu koji promoviše turizam dolomitske regije Trentino predstavljena je planinarska staza od Kastelana do vrha Čima Basa, nekadašnji austrougarski vojni put koji su gradili zarobljeni srpski vojnici.

- Staza Srba predstavlja važno istorijsko svedočanstvo vezano za Veliki rat i teške uslove sa kojima su se suočavali srpski ratni zarobljenici tokom izgradnje ove staze. Na čitavoj planini Stivo i danas se mogu naći brojni istorijski objekti, rovovi i barake koji datiraju iz tog perioda. Prema srpskim zarobljenicima se postupalo surovo, zbog čega su se često, bez uspeha, bunili. Jedna epizoda govori o 300 zarobljenika koji su obešeni o drveće nakon neuspešne pobune. Mnogi smrtni slučajevi u Kastelanu u martu 1916. godine bili su uzrokovani otkazivanjem organizma i iscrpljenošću usled nošenja preteških tereta - navode sa pijetetom na sajtu Trentina.

Tragedija srpskih ratnih zarobljenika u Dolomitima spasena je od zaborava zahvaljujući istoričaru Marku Abramu, koji je zabeležio da ih se stanovništvo Dolomita sećalo sa dubokom tugom:

- Glad, beda, oskudica, kažnjavanje za sitnicu - svi ih se i danas sećaju sa velikim ganućem, štaviše, sa osećajem užasa pred nehumanošću tolikog stradanja: u sećanje se ne priziva njihov status poraženih neprijatelja, već njihovo spuštanje na niži, životinjski rang, kojem je bilo oduzeto svako ljudsko dostojanstvo zajedno sa najelementarnijim sredstvima za preživljavanje.

Foto: Boris Subašić

Srbi narodu Trentina i istoričarima te regije duguje zahvalnost jer su duže od veka čuvali i sačuvali uspomenu na srpske mučenike, za razliku od jugoslovenske i srpske istoriografije koja je prećutala ratni zločin Austrougara koji su sebe nazivali "kulturtregeri" - nosioci kulture. Ti "civilizatori" su u Velikom ratu, protivno Haškim konvencijama, koristili ratne zarobljenike Srbe i Ruse kao robovsku radnu snagu na prvoj liniji fronta, da probijaju saobraćajnice kroz vrleti i grade infrastrukturu za rovovski rat u okrnjenim oštrim zubima planina, višim od 2.500 metara nadmorske visine. Tamo gde nisu mogle ni mule da se probiju, teške alate i ratni materijal su nosili ljudi u iscepanim uniformama sa šajkačama na glavama. Oni su imali gori tretman od zarobljenih Rusa, jer su bili bundžije.

Krenuo sam njihovim putem iz današnje Slovenije ka Dolomitima kroz Južni Tirol, kroz sela sa rustičnim kućicama čiji su balkoni prepuni cveća. Prolazio sam pored brojnih gostionica ispisanih goticom, u kojima planduju turisti iz celog sveta. Oni ne znaju da pored njih vodi put kojim su zarobljeni srpski vojnici marširali ka neizrecivim patnjama u današnjem vodećem svetskom centru planinskog turizma.

To nisu znali ni moji saputnici planinari iz Srbije, jer im to niko nikada nije rekao. Čudili su se zbog čega se ne oduševljavam pejzažima dubokih rečnih dolina oivičenim zelenim brdama koja su, kako se put uzdizao, zamenjivali goli, sivi, do neba visoki oštri zubi od dolomitskog krečnjaka. Srbi ne znaju da se do skijališta oko Kortine d'Ampeco i spektakularnih vrhova Tre ćime  i Ćinkve tori  dolazi strmim serpentinama koje su u strme planinske bokove uklesali njihovi sunarodnici.

Foto: Boris Subašić

Dolomiti su danas asocijacija na 1.200 kilometara skijaških staza, planinarske rute na kojima vlada gužva kao na gradskim promenadama, pitoreskne gradiće na padinama duž uskih planinskih puteva. Poznata je i priča o dolomitskom "Belom ratu" koji se vodio tri godine na nadmorskim visinama većim od 2.000 metara, ali današnji posetioci tog fronta ne znaju da su srpski i ruski zarobljenici klesali puteve, bunkere i tunele na austrougarskoj strani. Oni su napravili i trasu železnice dugu 31 kilometar u živopisnoj dolini Val Gardena od septembra 1915. do marta 1916. godine. Jedina svrha te pruge bila je dopremanje municije za austrougarske položaje na vrhovima Lagacuoi i Saso di Strija naspram italijanskih na Ćinkve Tori.

Od poslednje stanice voza morali su da klešu serpentine, kojima danas vodi asfaltni put zagušen vozilima turista koji ka vrhovima Dolomita hrle iz svetskog centra planinskog turizma, mondenske varoši

Foto: Boris Subašić

 To je moderna verzija biblijskog Vavilona u kojoj se govore svi jezici i mešaju pripadnici svih rasa ovoga sveta koji imaju dovoljno dubok džep da ovde dođu da bi bili viđeni.

Zašto bi iko u tom veštačkom raju sa skupim prodavnicama i kafeterijama razmišljao ko je i zbog čega napravio puteve i staze kojima se oni voze svojim uglancanim vozilima i koračaju u svojim markiranim cipelama i odeći? Zašto bi neko iz belog sveta više od veka mario za hiljade Srba i Rusa koji su ropski radili i umirali u Dolomitima, ako ih se njihovi sunarodnici ne sećaju? Utoliko je veći podvig italijanskog istoričara Marka Abrama i njegovih saradnika u okviru projekta "Poslednji: ruski i srpski zarobljenici na Alpskom frontu". Oni su utvrdili da je Austrougarska na područje Trentina, Južnog Tirola i Furlanije dovela između 15.000 i 20.000 srpskih ratnih zarobljenika, najviše nakon velike austrougarsko-nemačke ofanzive na Srbiju krajem 1915. godine. Zajedno sa ruskim zarobljenicima kojih je bilo 50.000 do 70.000, Srbi su činili okosnicu prisilne radne snage.

Foto: Boris Subašić

Marko Abram naglašava da je tačan broj stradalih Srba na Dolomitima nemoguće precizno utvrditi jer su austrougarske vojne vlasti zbog ogromne smrtnosti tela preminulih na brzinu sahranjivale u zajedničke jame. Iako su leševi posle rata premeštani, lokalna toponimija do danas čuva nazive poput "Groblje Srba" (zimiteri dei serbi), dok austrougarski zvanični vojni podaci o njima često ne postoje. Nisu srpski ratni zarobljenici bili jedini Srbi u Dolomitima, bilo ih je mnogo i u austrougarskim pukovima sa prostora Bosne i Hercegovine i Dalmacije. Njih više od 3.000 je, rizikujući streljanje i progon porodice u logore, prebeglo Italijanima. Oni su trčali kroz unakrsnu paljbu ka Italijanima jer su smatrali da je časnije da bar pokušaju da stignu na Kajmakčalan i poginu sa svojim sunarodnicima, nego kao kajzerovi vojnici na Dolomitima. Tražili su da im se omogući da se pridruže vojsci Srbije na Solunskom frontu, ali Rim to nije dozvoljavao.

Naročito kada se saznalo za ideju stvaranja Jugoslovenske legije koju su želeli zarobljeni Slovenci i Hrvati, austrougarski oficiri i vojnici koji nisu želeli da polože zakletvu srpskoj kruni. Oni su radili u skladu s idejama Ante Trumbića i Frana Supila, dvojice hrvatskih političkih emigranata kojima je legitimitet i finansije davala Pašićeva vlada, iako su sve vreme radili protiv interesa Srbije. Oni su želeli da prostore naseljene Južnim Slovenima u Austrougarskoj oslobodi srpska vojska, a da zatim Zagreb preuzme vlast nad njima. Srbi prebezi iz kajzerove vojske odbijali su takvu ideju i postali su taoci jugoslovenske ideje. Umesto u srpskoj vojsci na Solunskom frontu, završili su u italijanskim zarobljeničko-radnim logorima.

Naime, Londonskim ugovorom, sile Antante obećale su Italiji delove Dalmacije ako uđe u rat na njihovoj strani. Regent Aleksandar i Nikola Pašić, pak, nisu odustajali od stvaranja Jugoslavije koja je uključivala iste teritorije, iako su znali da se time sukobljavaju sa saveznicima od kojih su zavisili. Naročito sa Italijanima čiji su brodovi spasli i prevezli iscrpljenu srpsku vojsku i civile sa albanske obale na Krf.

Foto: Boris Subašić

Istorija koja se uči iz knjiga izgleda drugačije kada se posmatra iz bunkera, kaverni i tunela ukopanih u stene platoa Ćinkve Tori, gde su se italijanski alpini, bersaljeri i arditi borili sa austrougarskim kajzerjegerima, landšucenima i pukovima iz BiH (Beč ih je nazivao "bošnjačkim" u skladu s planom kreiranja veštačke nacije, iako su ih činili Srbi, Hrvati i muslimani). Te jedinice su bile najodlikovanije na Dolomitima zbog surovosti u borbama noževima, buzdovanima i kamenjem, pošto je snabdevanje municijom bilo često veoma otežano. Rat germanskih kulturtregera uvek vraća čovečanstvo u kameno doba. Deo te tragične priče su zarobljeni srpski vojnici koji su za austrougarske trupe kao roblje kopali tunele i zaklone u stenama, često ginući pod italijanskom "prijateljskom" vatrom.

Hodajući među bezbrojnim planinarima preko planinske grede kod tri divovska tornja Tre Ćime, nekadašnje granice Austrougarske i Italije, ugledao sam prozore bunkera u stenama. Popeo sam se do njih i kroz otvore iz kojih su mitraljezi sipali usijani čelik kao na dlanu video dolinu kojom su srpski ratni zarobljenici morali da vuku ratni materijal.

Foto: Boris Subašić

- Italijanska vatra koja se sručivala na linije gde su zarobljenici korišćeni kao nosači pominje se u tadašnjim svedočanstvima bivših srpskih zarobljenika kao jedan od glavnih uzroka smrti: "Poslali su me sa još 500 ljudi u Bolcano, tamo smo obavljali najteže poslove. Prilično veliki broj naših, srpskih zarobljenika, bio je primoran da kopa rovove, da transportuje topove i municiju prema položajima. Sve se to radilo u zoni vatre i tamo je poginulo mnogo naših vojnika" - zabeležio je Marko Abram.

Samo Bog zna gde su kosti Srba koji su izdahnuli na ovom okrutnom mestu. Prešao sam prevoj koji spaja Tre Ćime sa liticom Monte Paterna i ušao u splet bunkera i kanala koji se protezao kroz celu planinu. Sada je dostupan samo deo kojim prolaze verači da bi stigli do via ferata, sistema klinova-nogostupa i sajli ukucanih u vertikalne planinske litice po kojima su se iznosili hrana i municija, čak i topovi posadama na visovima.

Foto: Boris Subašić

REFLEKTOR "BOŽIJE OKO"

NA vrh Monte Paterna italijanski alpini su postavili moćan reflektor koji su austrougarski vojnici i srpski zarobljenici zvali "Božije oko". Snop njegove svetlosti je osvetljavao i noću puteve kojima su sa bečkim cevima iza leđa i rimskim ispred sebe Srbi pokušavali da prežive smrtonosni brisani prostor.

Preporučujemo

Reportaže

0 2

SNEG U AVGUSTU ZAUSTAVIO RATNI POHOD OSMANLIJA: Pre 310 godina po mećavi usred leta vođena Bitka na Vezircu

11. 08. 2026. u 18:52

Reportaže

0 0

VUKAN ZA 5. ROĐENDAN DOBIO I BRATA: Radost dečaka koji je 2022. godine, kao SMA beba ujedinio Srbiju (FOTO)

11. 08. 2026. u 17:00

Reportaže

0 10

BEČ ZABRANIO HUMANI ODNOS PREMA SRBIMA: Vrhovi Dolomita čuvaju uspomene na srpske ratne zarobljenike nepokornog duha

10. 08. 2026. u 18:16

Reportaže

0 5

SRNA I VESNA ŽIVE U SENIKU PUNOM VLAGE I BUBAŠVABA: Devojčici sa Daunovim sindromom i njenoj majci jedini dom je objekat nedostojan čoveka

08. 08. 2026. u 06:30

Ekonomija

Računi za struju rastu sa vrućinama: Stručnjaci otkrivaju kako da rashladite dom i uštedite novac

2026-08-05 09:59:00

Ekonomija

Poslodavac može da pomeri već odobren godišnji odmor, ali samo pod ovim uslovima: Evo šta kaže zakon

2026-07-21 14:01:00

Pratite nas i putem iOS i android aplikacije