Odvažna bolničarka Neti sa Karađorđevom zvezdom: Sećanje na heroinu

Dragan Vujičić

16. 03. 2020. u 17:02

Одважна болничарка Нети са Карађорђевом звездом: Сећање на хероину

Istorijska fotografija - Natalija Munk iznosi tifusara iz kade / Foto Jevrejski istorijski muzej

Natalija Munk (1864-1924), zaboravljena srpska heroina iz balkanskih i Prvog svetskog rata. Preživela je i trbušni i pegavi tifus koji je pritom desetkovao srpsku vojsku. Samo dva sina preživela Holokaust

FOTOGRAFIJA bolničarke Natalije Munk koja na leđima iznosi bolesnika od tifusa iz kade, verovatno napravljena u Valjevskoj bolnici 1915. godine, najstrašnije je svedočanstvo o žrtvi i ljubavi prema svojoj zemlji koja je zabeležena foto-aparatom.

Beograđanka Natalija Neti Munk (1864-1924) nije samo zaboravljena Kosovka devojka iz Prvog svetskog rata, ona je i najodlikovanija bolničarka na ovim prostorima. Kada je sahranjivana, uz najviše državne počasti, na topovskom lafetu, na njenom odru nalazio se crveni jastuk sa poređanim odlikovanjima: Ordenom Karađorđeve zvezde sa mačevima, dva Ordena Svetog Save, Orden Crvenog krsta, Medalja Kraljice Natalije (zlatna), Medalja Kraljice Natalije (srebrna), Medalja krst milosrđa, Medalja Crvenog krsta... Bila je, takođe, nosilac Spomenice rata sa Bugarskom 1885-1886, Spomenice srpsko-turskog rata 1912, Spomenice srpsko-bugarskog rata 1913. i Spomenice na rat 1914-1918.

Povodom njene smrti 8. aprila 1924. godine, beogradske novine su pisale: "Ova naša blagorodna sestra Mojsijeve vere odužila se srpskom narodu kao retko koja žena. Ona je prva srpska dobrovoljna bolničarka."

Kako govori Vojislava Radovanović, direktor Jevrejskog istorijskog muzeja, poslednja dva potomka slavne bolničarke, sin Moša, lekar i potpukovnik sanitetske službe, i sin Filip - preminuli su u Izrealu, a ostalo petoro dece, unuci, zetovi i snaje su likvidirani od fašista 1941. godine. Sa njima je na neki način ugašeno i sećanje na ovu veliku ženu.

Neti je rođena 1864. godine u Beogradu u porodici beogradskog zanatlije Natana Tajtačaka. Zapamtila je srpsko-turske ratove (1876-1878) i to je uticalo da se opredeli za dobrovoljački rad. Udala se za krojača Gutmana Munka i rodila sedmoro dece: Reginu, Natana, Mošu, sina nepoznatog imena, Žanku, Saru i Bebu.

Natalija Neti Munk


Prema priči iz Jevrejskog muzeja, dvadesetogodišnja devojka prvi put se prijavila kao dobrovoljna bolničarka u Beogradu za vreme Srpsko-bugarskog rata, 1885. godine. U bolnici u Donjem gradu negovala je ranjenike i bolesnike, pa je ubrzo postala glavna nadzornica. U balkanskim ratovima 1912-1913. godine u Četrnaestoj rezervnoj bolnici negovala je obolele od tifusa i kolere. I sama je obolela od tifusa. Čim je prezdravila počela je sa prikupljanjem ratnog sanitetskog materijala i nastavila rad dobrovoljne bolničarke.

Godine 1914. ponovo se razbolela od tifusa, ali se nije predala. Preživela je i trbušni i pegavi tifus, koji je desetkovao srpsku vojsku. Već iduće godine, u vreme povlačenja srpske vojske, Natalija je bez ičije pomoći, sama prikupila sredstva i organizovala u Kruševcu vojnu bolnicu. U toj bolnici je pokušala da se zadrži do povratka srpske vojske. Zbog prismotre i anonimnih dojava, privođena je i zatvarana s optužbom da leči srpske četnike.

- Natalija Munk nema samo Albansku spomenicu jer je imala naređenje Sanitetske uprave da ostane u Kruševcu i leči zaostale srpske vojnike - objašnjava Zoran Dokić, kolekcionar retkih artefakata iz ratova na ovim prostorima. - U saorganizaciji Jevrejskog muzeja i Udruženja "Sestrinstvo" Kliničkog centra u Beogradu, 8. aprila održaćemo komemorativni skup na Jevrejskom groblju povodom godišnjice njene smrti.

Dokić dodaje da je najveće priznanje - Orden Karađorđeve zvezde sa mačevima, dobila pred strojem vojnika i na njihov predlog. To je najveće srpsko odlikovanje za hrabrost.

Kada je Neti umrla "Politika" je objavila: "... danas u deset časova Natalija Munk mirno će leći u toplu grudu one zemlje koju je ona, ne samo ona, iskreno ljubila, već kojoj se u punoj meri odužila... Ispratili su je mnogobrojni preživeli ratnici koje je ona sestrinski lečila... Njena sahrana bila je svečana, ispratili su je vojska i građani na lafetu, uz prisustvo člana kraljevske porodice."

Bolničarka srpske vojske sahranjena je 1924. na Jevrejskom groblju


POŽRTVOVANOST MOJSIJEVE DECE

PRED Prvi svetski rat u Srbiji je živelo između šest i sedam hiljada Jevreja od kojih se 600 koji su bili "za pušku" odazvalo na poziv otadžbine u stopostotnom procentu. Oko 150 je poginulo. Stotine su ostali invalidi, a brojni među njima su poneli odlikovanja.

Zbog zasluga u odbrani države, jevrejskim ratnicima iz balkanskih i Prvog svetskog rata podignut je spomenik u Beogradu, koji je projektovao beogradski arhitekta jevrejskog porekla Samuel Sumbul, a izradio ga je kamenorezac Josif Dajč. Spomenik je dignut na tzv. Ratničkoj parceli.

Povodom stogodišnjice Velikog rata, Muzej je 2014. priredio izložbu "Jevreji Srbije u Prvom svetskom ratu" i objavio istoimenu monografiju sa katalogom.


SLIKA DOŠLA "ČUDOM"

SLIKA Neti Munk jedna je od 35 fotografija Srba Mojsijeve vere koji su branili zemlju u Velikom ratu - govori direktorka Vojislava Radovanović. - To je deo fascikle sa svedočanstvima o učešću Jevreja ili Srba Mojsijeve vere u odbrani svoje zemlje.

Kako podseća, holokaust nad Jevrejima je pratila i nezapamćena pljačka imovine i uništavanje tragova o ovom narodu, tako da predmeti koji stižu u njenu instituciju predstavljaju deo građe koja je "čudom" preživela. U istoj arhivskoj kutiji su još i nekoliko članaka iz novina, "Dnevnik evakuacije" iz 1916. konjičkog oficira Moše Mevoraha...

Pratite nas i putem iOS i android aplikacije