SRPSKI JEZIK KAO SIROČE U SVOJOJ SRBIJI: Vuk Stefanović Karadžić, rođen je na današnji dan pre tačno 235 godina

TVORAC srpskog književnog jezika Vuk Stefanović Karadžić rođen je na današnji dan pre tačno 235 godina (1787) u Tršiću kraj Loznice.

Foto V. Danilov

Bio je jedna od najznačajnijih ličnosti srpske kulture i književnosti prve polovine 19. veka, postavio je temelje srpskog jezika i pravopisa i afirmisao bogatu srpsku narodnu književnost. Zahvaljujući njemu dotadašnji slavenosrpski jezik zamenjen je narodnim srpskim jezikom, reformisana je ćirilica, uveden je fonetski pravopis, a on je sakupio i zapisao mnogobrojne srpske pesme i umotvorine...

Bavljenje reformom srpskog jezika započeo je u Beču, gde se doselio 1813. godine nakon propasti Prvog srpskog ustanka u kom je i sam učestvovao. Pet godina nakon dolaska u Beč, objavio je svoje prvo značajno delo "Rječnik" 1818. godine i imao je 26.270 reči koje je čuo u narodnom govoru. Građu za "Rječnik" počeo je da skuplja još 1815, mada je on sam tvrdio da je još dok je radio na sudu u Srbiji znao da zapiše poneku reč koja mu se učinila zanimljivom. "Rječnik" je postavljao osnovu književnog jezika i čisti narodni jezik, a u ovom delu su prvi put ispoštovane glasovne promene.

Vuk Stefanović Karadžić bio je oženjen Bečlijkom Anom Kraus sa kojom je izrodio 13 dece, od kojih su svi, osim Mine i Dimitrija, umrli u detinjstvu i ranoj mladosti. Mina je bila je vrlo obrazovana i pomagala je ocu u njegovom radu. Vuk je preminuo 7. februara 1864. godine u Beču.

Povodom 235. godišnjice rođenja Vuka Stefanovića Karadžića, naši ugledni lingvisti i pisci za "Novosti" ocenjuju gde je danas, dva veka nakon reforme, srpski jezik i da li se prema njemu odnosimo kako bi trebalo.

* * * * * * * * *

ĐORĐO SLADOJE, pesnik

Uz selo iščezlo i leksičko bogatstvo

Ne možemo no kakono jeste, što bi rekla ona dva vrana gavrana iz narodne pjesme: srpski jezik je danas, a to danas predugo traje, u neveselom stanju, zapušten i osirotio, kao uostalom i narod čije ime nosi. Ponekad mi se čini da naš jezik pati za pustim blagom koje je nestalo sa nestankom sela i gašenjem patrijarhalne kulture u kojoj je svaki stvor i svaka stvar, pojava, moralna osobina, duhovno i duševno stanje, imalo svoje ime i mnoštvo sinonima. Nestankom svijeta koji je imenovao nestajao je i jezik; iščezlo je ogromno leksičko bogatstvo ratara, voćara, pastira, ribara...

Foto Tanjug

Današnji srpski jezik sve mi više liči na snuždenog i ojađenog seljaka koga su opljačkali na velegradskom buvljaku. Sa druge strane naš jezik je podriven sa svih strana - tuđicama, prije svega pomodnim anglicizmima, tehnološkom terminologijom koja je svedena na puke informacije i drugim čudima tehnike, recimo tzv. pametnim telefonima kojima riječi gotovo da i nisu potrebne. A onda i to što svakodnevno slušamo i jedva razumijemo iz tzv. javnog prostora koji se pretvorio u veliku brbljaonicu. Sve to čini da srpski jezik prosto ne zna šta bi sa sobom. Da ne govorimo o velikoj susjedskoj pljački našeg jezika koji u okvirima novostvorenih jezika zvuči kao da se samome sebi ruga. Naš odnos prema jeziku je, blago rečeno, indolentan i nemaran kao i prema drugim ključnim identitetskim elementima. Lingvisti nastoje da sačuvaju osnovnu strukturu jezika, a pisci da jezik obogate, ali lingviste vlast ne sluša, a pisce, pogotovo pjesnike, samo rijetki dobrovoljno čitaju. Mi smo primjera radi došli u paradoksalnu situaciju da ćirilicu branimo od nas samih i da ubjeđujemo Srbe da ćirilica nije izraz palanačkog duha i da joj se kao bludni sinovi vrate.

Jezik je mnogo življi i žilaviji nego što se nama, u trenucima malodušnosti čini, ali ne može sve sam obaviti. Stoga bi trebalo povećati broj časova srpskog jezika u osnovnim i srednjim školama, pa možda i na fakultetima, pročistiti govor onih koji nam se svakodnevno obraćaju putem medija i možda najvažnije - valjalo bi da se đedovi i unuci više druže, inače se uskoro neće razumjeti na maternjem jeziku.

* * * * * * * * *

SRETO TANASIĆ, lingvista

Slaba nam je jezička kultura

MOŽEMO se lako složiti s ocenom koju je povodom 150 godina od Vukove smrti rekla akademik Nada Milošević Đorđević - da je Vuk "ličnost sa čijim se učinkom teško može uporediti ma i jedna druga". Iako je bilo i pre njega pisaca koji su pisali na narodnom, a Dositej Obradović se i zalagao za narodni jezik u književnosti i pisao tako, Vuk je do kraja izveo reformu srpskog književnog jezika i saobrazio ćirilicu prema tome jeziku, ali je dao i pravac razvoju srpske književnosti.

Foto D. Milovanović

Mi kao da nismo uvek svesni značaja koji srpski jezik sa srpskom ćirilicom ima i kao sredstvo komunikacije i kao jedan od najznačajnijih elemenata srpskog nacionalnog i kulturnog identiteta. Da je to tako, govori i činjenica da smo tek trideset godina posle raspada bivše države i srpsko-hrvatskog jezičkog zajedništva doneli zakon o jeziku i pismu, koji treba da da osnove i okvire za uređivanje jezičke situacije.

O njegovom značaju bolje od nas znaju oni koji su uporno i snažno ometali donošenje zakona o jeziku i pismu, a mi kao da mislimo da nam je Vuk završio posao za sva vremena.

Zato danas moramo reći da je srpski jezik u stanju zapuštenosti, da nam je jezička kultura slaba, a svest o njenom značaju kao bitnom elementu opšte kulture niska, da nam je ćirilica nedozvoljivo potisnuta iz upotrebe. Mnogo je i danas neistina o njoj: kako je ona prevaziđena, kako je prirodno iživela svoj vek, da je latinica prirodno zamenila ćirilicu. A stvarno nema valjanog razloga protiv ćirilice sem jednog jedinog: ona je u osnovi srpskog nacionalnog i kulturnog identiteta; zato nam je toliko brane.

Zato danas i ne možemo biti zadovoljni statusom koji srpski jezik sa ćirilicom ima kao nacionalni jezik.

* * * * * * * * *

VELjKO BRBORIĆ, profesor Filološkog fakulteta

Skrajnut u školama, zanemaren u medijima

VUK Stefanović Karadžić je u Srpskom rječniku (1818. godine) postavio temelje srpskom jezičkom standardu. Nije sporno da je Vukova reforma bila neka vrsta kulturnog diskontinuiteta, srpski jezik je danas, to nije sporno, Vukov i vukovski. Da parafraziramo Andrića i kažemo da je Vuk u početku bio i rušitelj i graditelj, ali da je savremenicima bila vidljivija rušilačka strana njegovog podviga. Koliko je Vukovo delo bilo graciozno najbolje svedoči podatak da su dva veoma značajna pisca 20. veka ostavila zasebne knjige o Vuku - Meša Selimović (Za i protiv Vuka) i Ivo Andrić (O Vuku Karadžiću).

Foto V. Danilov

Vuk je uz Svetog Savu i Njegoša sveto trojstvo naše kulture. To nije malo. I pored pristojne tradicije od dva veka, i danas srpski jezik ima dosta poteškoća. Imamo više fakulteta na kojima se studira srpski jezik, imamo institute za srpski jezik, imamo Maticu srpsku, imamo Odbor za standardizaciju srpskog jezika, ali i dalje kao da jezički stručnjaci i pomenute institucije nemaju dovoljno autoriteta da se izbore od bočnih udara i dalje se "nasrće" na srpski jezik i njegov standard.

Neki nasrtaji su spolja, neki iznutra, zajednički imenitelj im je da su konstantni i da ne žele dobru budućnost srpskom jeziku i njegovom pismu.

Moje je mišljenje da je naš odnos prema jeziku i jezičkoj kulturi nedopustivo loš i da smo nemarni. To je vidljivo svakodnevno i skoro na svakom mestu, od ulice do obrazovanja i medija. Srpski jezik je u obrazovanju skrajnut, mediji ne nude dobre primere jezičke kulture i sem nekoliko časnih izuzetaka nema ćirilice i nema valjane priče o tome da je naš zadatak da se srpski jezik neguje i čuva. Ukoliko ne promenimo svest o značaju nacionalnog jezika i njegovog matičnog pisma, budućnost će nam biti još neizvesnija i neprijatnija. Možda pomogne ona Vukova: "Ne da se, ali će se dati".

* * * * * * * * *

MARINA SPASOJEVIĆ, lingvista

Anglicizmi novi izazov

DANAŠNjI srpski književni jezik predstavlja standardizovani idiom na osnovici narodnog jezika, koju je uspostavio Vuk Karadžić. Za dva veka svoga postojanja, prirodno, doživeo je promene uslovljene što unutarnjim jezičkim razvojem što, u većoj meri, spoljnim uticajima i našao se pred brojnim izazovima i iskušenjima.

Izazovi sa kojima se danas srpski jezik susreće ogledaju se u velikom uplivu, pre svega, anglicizama, koji dolaze sa razvojem novih tehnologija. Iako srpska jezička norma nikada nije bila puristička, moralo bi se povesti više računa o tome šta je "neprevodivo" tj. koju reč moramo preuzeti i prilagoditi našem gramatičkom sistemu, a za šta možemo koristiti reč koja postoji u našem rečniku.

Za srpske lingviste društveno-politička dešavanja na prostoru bivše Jugoslavije donela su mnogo posla u borbi i odbrani srpskog jezičkog imena i izraza, što traje već tri decenije. Novo veliko iskušenje doneo je Zakon o rodnoj ravnopravnosti, koji nalaže upotrebu rodno osetljivog jezika. Zahtevi koje su postavili nelingvisti, prepisujući nešto što se može sresti u jezicima drugog tipa, kose se i sa jezičkom normom i sa logikom i u suprotnosti su sa Zakonom o zaštiti srpskog jezika i ćirilice.

Insistiranje na doslednoj upotrebi i tvorbi imenica ženskog roda prema imenicama muškog roda za nazive zanimanja, funkcije, titule u javnoj upotrebi jezika ne popravlja položaj žena u društvu, već zamagljuje suštinu. Srpski književni jezik od Vuka do danas ima svoju tradiciju i nije mu potreban nikakav inženjering u ime nejezičkih fenomena.

Ne smemo zaboraviti ni poštovanje Zakona o srpskom jeziku kada je u pitanju upotreba ćirilice. Za njegovo sprovođenje potrebna je institucionalna podrška države i saradnja sa strukom.

* * * * * * * * *

MIRO VUKSANOVIĆ, akademik

Lakomost na tuđe reči raste

UREDNIK izdavačke kuće tvrdi da reč oglodan označava ono što vidimo u ogledalu.

Univerzitetski profesor ne zna koja je žena odiva i naopako tumači stihove. Poznati pravnik ne ume da odgovori ko je u porodici zaova. Prevodilac je u knjizi objavio da su žene udate za dva brata zaove, jer nije čuo reč jetrva. Tumač Njegoševih stihova zamenjuje reč snježna, iako je pesnik pod Lovćenom pio malo vode osim snježanice. Studenti jezika nisu mogli da kažu tačna značenja imenica: vajat, veđa, kolar, puteljak, stegna, griva i jelek.

Hroničar piše da Terazije imamo samo u Beogradu i da ne postoji takva reč sa malim slovom na početku. Kada sam prijateljici pričao da ovakvih "otkrića" ima sijaset, ljutito je rekla: "Ispravno je sejaset! Znaš da ne volim ijekavicu!" Dao sam joj anegdotu o vječeri.

Foto N. Skenderija

Svi kazani primeri, kao što se vidi, uzeti su iz učenog sveta. Birao sam reči koje su česte u srpskoj književnosti. Nisam hteo da se rugam i zadevam šiljak u nos, a jasno je da nečitanje i stid od domaćeg vode u neznanje, u vreme oglodanog jezika. Sada se to umnožava kao da prolazimo kroz salu ogledala. Uz to ide i glas da neki naši imućni ljudi svoju decu iz porodilišta šalju pravo na negu gde se ne govori srpski, da tako naslednike spremaju za veliki svet. Lakomost na tuđe reči raste.

Veruje se da će Rečnik SANU okupiti oko pola miliona narodnih i književnih reči, ali kada ta najveća srpska knjiga bude završena, sve su prilike da ćemo je s velikom mukom razumevati. Vukov "Srpski rječnik", naša knjiga pred knjigama, već ćuti kao talog na zaturenim predvukovskim rečima.

Uzalud učimo kako se šta piše ako zaboravljamo maternji jezik, ako svi ne znamo ni kako mu je ime.

Preporučujemo

Region

4 5

UKINULI UPOTREBU ĆIRILICE, UKLONILI TABLU: Sramna ekspresna odluka vlasti u Vukovaru

25. 10. 2022. u 20:27

Svet

10 4

PETICIJA O PRELASKU UKRAJINE SA ĆIRILICE NA LATINICU: Raskidanje svih veza sa slovenskom Rusijom

25. 10. 2022. u 16:02

Politika

1 0

TRIBINA NA SAJMU POSVEĆENA ZAŠTITI PISMA: Nek ćirilica bude ono po čemu se prepoznajemo

25. 10. 2022. u 14:14

Društvo

3 2

"NOVOSTI" ZASLUŽNE ZA ZAŠTITU ĆIRILICE: Panel-diskusija uglednih lingvista o primeni srpskog jezika i pisma u medijima

20. 10. 2022. u 19:46

Pratite nas i putem iOS i android aplikacije