U Zemljopisu Kraljevine Crne Gore za učenike trećeg razreda piše: „U Crnoj Gori žive sve sami čisti i pravi Srbi, koji govore srpskijem jezikom, a ima ih oko 300.000 stanovnika. Većina su pravoslavne vjere, a ima ih nešto malo rimokatoličke i muhamedanske vjere, ali treba znati, da smo svi srpskoga porijekla i srpske narodnosti…“

Od kraja devedesetih, kada otklon od srpskog identiteta postaje strategija i glavno političko pitanje u Crnoj Gori, na javnoj sceni pojavila se čitava plejada „intelektualaca“ opšte prakse, profesora, ekonomista, književnika, novinara, koji će uz pomoć političara, na tribinama, u novinama i emisijama državne televizije, sa lakoćom, opijeni strašću, prelaziti pragove stoleća i prebacivati se iz onoga što se zove sadašnjost u ono što smatramo za prošlost. Zamenom teza i obiljem falsifikata izlaze s tvrdnjama da se nekad verovalo u drugačije istine od njihovih, gubeći iz vida da ta prošlost nije nesavršena verzija sadašnjosti već širok raspon svetova i kultura čije su norme i istine drugačije od današnjih. Sva njihova objašnjenja svode se na isključivost da se nekad grešilo i da su oni u istorijskoj misiji da isprave sve propuste i daju uputstva šta bi trebalo činiti, a šta ne. Istovremeno, većina novokomponovanih „znalaca“ dvovekovnog odnosa na relaciji Beograd–Cetinje nimalo se ne trudi da njihova tumačenja, način pisanja i jezički obrti ne budu zatrovani mržnjom…
Isključivost u viđenju ujedinjenja Srbije i Crne Gore kao bauka, aveti i zla koje opominje i preti, bez pokušaja da se uživi u istine minulih vremena i razumevanja predaka i njihov sistem vrednosti, sadašnjoj generaciji i onima koje dolaze ne da ne olakšava već otežava razumevanje prošlosti.

Krunisanje kralja Nikole


BRAT JE MIO KOJE VJERE BIO

Naravno, negiranje srpskog duhovnog osećanja predaka današnjih Crnogoraca nije krenulo zaokretom aktuelne vlasti u Podgorici prema nacionalnom pitanju. Koreni su mnogo dublji. Započelo je posle Božićne pobune 1919. godine, a nastavljeno u stavovima i dokumentima Kominterne i Komunističke partije na Trećem i Četvrtom kongresu u Beču i Drezdenu. Zvezdane trenutke doživeće u Titovoj Jugoslaviji, u kojoj na sreću nisu uništeni, a bilo je i takvih ideja, brojni istorijski izvori koji svojim sadržajem svedoče ne samo o državnom nego i porodičnom duhovnog nasleđu. I pobijaju osnovnu tezu o „samobitnosti Crnogoraca“.
Knjaz Danilo je još 1856. doneo ukaz kojim je praznik Svetog Save u Crnoj Gori ozvaničen kao školska slava. Praznik se u školama punih 90 narednih godina proslavljao u kontinuitetu sve do 1946. godine, kada je naredbom novih narodnih vlasti ukinut.
Proizvoljnost tog tumačenja srpstva demantuje i dokument – uputstvo koje glavni školski nadzornik Stevo Čuturilo, 20. septembra 1880. godine, šalje osnovnim školama u Podgorici, Baru i Nikšiću: „Među djecom tom valja uspostaviti novu moralnu svezu, a to je sveza krvnog i plemenskog srodstva po krvi i jeziku, po slavnoj prošlosti i sadašnjosti zajedničkoj.
’Srbin vjere muhamedanske’, ’Srbin vjere katoličke’ ili ’Srbin vjere pravoslavne’, to neka budu termini za označenje vjerske razlike. Ime ’Turčin’ da ne spomene ni učitelj ni učenik, jer je to ime naroda i plemena tatarsko-turanskog, koje u sebi nema ni traga od srpske krvi; i jer su naši rečeni muhamedanci srpske krvi i porijekla. Muhamedanska vjera ne može nikako smetati i ne smeta Srbinu, da bude dobar Crnogorac. ’Brat je mio, koje vjere bio’, veli srpska poslovica.“


IME I OTADžBINA


Gotovo da nema teksta ili usmenog nastupa kreatora nove crnogorske istorije da se u prvi plan ne istakne kako su udžbenici za škole stizali iz Beograda ili su ih pisali „izvanjci“ Srbijanci da bi preko njih „posrbljavali Crnogorce“.
Međutim, Čitanku za drugi razred osnovnih škola napisao je Đuro Popović, rođen na Cetinju 1845. i sahranjen u svom rodnom gradu 1902. godine. Đuro Popović je bio glavni školski nadzornik i na taj položaj postavljen je isključivom voljom knjaza Nikole. U Čitanci, u lekciji „Ime i otadžbina“, doslovno piše: „Djeco! Vas je Srbin rodio, pa s toga se vi Srbi zovete. To ćete ime vi do smrti vaše nositi, njim ćete se pred svijetom dičiti, i ako ko naumi da vam mjesto njega drugo kakvo ime nametne, vi ćete onda prije umrijeti, nego to dopustiti. Vi ste još mali i nejaki; no kad veliki i jači postanete, onda treba mnogo koješta da činite za vaše otačastvo, koje se o vama brine, da budete srećni u životu. Kad postanete ljudi, vi treba da volite vaše otačastvo Crnu Goru, da sve rado činite, što je potrebno, da srpski narod bude napredan i srećan.“

Kralj Nikola sa sinovima i unukom regentom Aleksandrom Karađorđevićem


NEUMOLjIVA SNAGA ISTORIJSKIH IZVORA


„Snaga istorijskih izvora je neumoljiva i nepotkupljiva“, napisao je jedan od najboljih poznavalaca arhivske građe Crne Gore profesor Predrag Vukić, koji je preminuo pre pola godine i sahranjen u Ostrogu. Zahvaljujući njemu, uz gore citirana svedočanstva, danas je dostupna ogromna istorijska građa i dokumentarna zbirka „Srpstvo u Crnoj Gori“, iz koje se jasno vidi da je prosvetni sistem za vreme vladavine Nikole Petrovića bio utemeljen na srpskoj nacionalnoj misli.
Citati iz Čitanke Đura Popovića, takođe, potvrđuju da srpstvo u Crnoj Gori nije nikad bilo sinonim za pravoslavlje već je „pod svoje pokroviteljstvo okupljalo sve podanike Knjaževine (Kraljevine) Crne Gore koji su govorili srpskim jezikom kao maternjim jezikom i koji su realno bili srpskog etničkog porijekla, bez obzira na različitost vjeroispovijesti.“
Evo još jednog dokaza. U Zemljopisu Kraljevine Crne Gore „za učenike trećeg razreda osnovnijeh škola“, koji je objavljen 1911. godine na Cetinju, objašnjava se pojam vere i narodnosti: „U Crnoj Gori žive sve sami čisti i pravi Srbi, koji govore srpskijem jezikom, a ima ih oko 300.000 stanovnika. Većina su pravoslavne vjere, a ima ih nešto malo rimokatoličke i muhamedanske vjere, ali treba znati, da smo svi srpskoga porijekla i srpske narodnosti… Crnom Gorom vlada kralj Nikola I iz slavne srpske porodice Petrović-Njegoš… Osim Crne Gore ima još srpskih zemalja u kojima žive naša braća Srbi. Neki su kao mi slobodni, a neki nijesu, nego su pod tuđinom. Svaki Srbin u Crnoj Gori dužan je poznati i ljubiti svoju cjelokupnu domovinu – sve srpske zemlje, u kojima žive naša oslobođena i neoslobođena braća Srbi. Nijedan Srbin i Srpkinja, ma koje vjere bili, ne smiju požaliti ni život ni imanje za opštu srpsku slobodu, dobro i blagostanje. Treba da je brat mio, koje vjere bio, jer teško bratu bez brata.“

Kralj Nikola ulazi u Skadar


ONAMO, ’NAMO


Novocrnogorci razvijaju slične teze i o knjazu, odnosno kralju Nikoli. Oni tvrde da su na „srbovanje“ Petrovića posebno uticali „Srbi od ugleda“, koji su bili visoki činovnici na crnogorskom dvoru i vojni savetnici, kao i mnogi srpski popovi i učitelji u Crnoj Gori. I lakonski zaključuju: Prema tome, crnogorski neprikosnoveni gospodar, kralj Nikola, „srbovao“ je iz dinastičkih i ličnih interesa, a svejedno je, da li je to činio „namjerno“ ili „bezazleno“.
Na svako podsećanje o srbovanju gospodara odgovaraju da se „namjerno“ previđa da je i on srpstvo poimao samo kao pravoslavlje. Razlikujući Srbe od Crnogoraca, u „Balkanskoj carici“, kralj Nikola kaže: „Ko crnogorstvu ne bio vjeran, Bogom i ljudima svud bio tjeran.“
Samo da ih podsetimo na pesmu „Onamo ’namo“: Onamo, ’namo… za brda ona, Milošev, kažu, prebiva grob! Onamo pokoj dobiću duši, kad Srbin više ne bude rob.
A Nikola je povodom proglašenja Crne Gore za kraljevinu rekao:
„Dragi moji Crnogorci!
Prelistavajući listove naše bliže i dalje prošlosti, našli ste puno lijepih riječi da za napredak Crne Gore za ovo pedeset godina blagodarite meni. Koliko od toga meni pripada, izmjeriće potomstvo, a ja ću sada da kažem i vama i potomstvu da sam ja mogao uspijevati, koliko sam uspijevao, samo sa ovakvim narodom, a na temelju koji su u ovoj zemlji udarili mudri i slavni gospodari, moji prethodnici… I napredak u zemlji i ugled spolja mogao je biti postignut samo vrlinama mojega naroda. On je dao ruke koje su sabljom sjekle: on je snaga koja je planine krčila: on je srce koje je kucalo svo za Srpstvo: on je, najzad, rađao sinove, koji nijesu potamanili junačku slavu svojih predaka. Precima našim slava i vječni pokoj! – Samo s takvim narodom mogao sam uspijevati, a uz bratsku pripomoć pravoslavne Rusije. Ja se tvrdo uzdam da će prosvijećena Evropa, koja je do sada vazda uvažavala žrtve, koje je knjaževina Crna Gora prinosila na oltar slobode i napretka, gledati u obnovljenoj kraljevini na ovoj strani Srpstva jemstvo i zalogu za održavanje mira u ovim krajevima (Cetinje, 28. avgusta 1910)“
A tri godine kasnije, na stotu godišnjicu Njegoševog rođenja, kaže:
„Kao kralj crnogorski, kao nasljednik i sinovac velikoga današnjeg slavljenika, zahvalan sam ovome zboru i cijelom srpskome narodu na čuvstvima blagodarnosti, ljubavi i divljenja, kojima se oduševljava spram njegova spomena. Kao lav iz grmena, iz davno umrle, iz davno pretuljene vulkanske kotline njeguške, izletio je moj stric Rade da srpski svijet potkrijepi u njegovim idealima i dužnosti za izvršenje velikog narodnog zadatka. U dušu mu je vjeru ulivao za uspjeh, sablju mu je oštrio, a pjesmom ga je zagrijavao. Naš mu se dobri srpski narod divno odazvao. Kosovo, ranu njegovog velikog srca, izliječio mu je, jer u dane stogodišnjice od njegova rođenja taj mu je narod Kosovo osvetio. Jedan duhom veliki narod nije se mogao ljepše odužiti duhu najvećega genija. Slava srpskom narodu! Slava gospodaru Crne Gore, vladici Radu!“ (Cetinje, 16. oktobra 1913).


UJEDINjENjE SRPSTVA


Spomenuti istorijski izvori o srpskom nacionalnom i duhovnom osjećanju naroda u Crnoj Gori samo su delić ukupne arhivske građe. Ima ih u izobilju. I to nijednog trenutka nije bila tačka nesporazuma, razmimoilaženja, trvenja otvorenih sukoba… Knjaz i kralj Nikola se i za vreme Obrenovića, a potom Karađorđevića, držao stava da neprestano treba raditi na oslobađanju i ujedinjenju srpstva, na teritorijalnom širenju srpske i crnogorske države. Međutim, osnovni nesporazum je bio u tome što je on nastojao da se ti ciljevi ostvare pod žezlom dinastije Petrovića.
Iz njegovih brojnih istupanja i proklamacija o srpstvu, pre i posle Berlinskog kongresa 1878. i međunarodnog priznanja, može da se uoči da je njegova polazna ideja bila prvo stvaranje velike Crne Gore, pa tek posle toga ujedinjenje svih Srba. Njegove ambicije da „vodi srpstvo“ podrazumevale su da proširi svoju državu na Boku Kotorsku, Hercegovinu i Bosnu do Sarajeva, Severnu Albaniju sa Skadrom i Dalmaciju do iznad Splita, kao i na Staru Srbiju. Spremao se da prestonicu premesti u Nikšić, pa je zato u tom gradu podigao velelepni dvorac i podigao Sabornu crkvu. Ova strategija bila je u stvari odgovor na sve veće pritiske u Crnoj Gori za ujedinjenje sa Srbijom. Vešto je uspevao da izbegne zagrljaj „velikog brata“, jer je predosećao da bi to bio kraj njegove vladavine i države.
Takav odnos nije promenio ni posle 1903. godine kada je na presto došao njegov zet Petar Karađorđević. Ovim suprotstavljenim interesima, pored „nekog tajanstvenog antagonizma između zeta i tasta“, doprinosio je i Nikola Pašić smatrajući da su ambicije crnogorskog suverena neostvarive. Od prvih dana uspostavljanja svoje moći u državnoj strukturi Srbije, popularni Baja je u tom pravcu kanalisao politiku prema „crnogorskom pitanju“.

Nikola Pašić: Čast nam je draža


FORMIRANjE DRŽAVNE ZAJEDNICE

U svakom slučaju, ako za trenutak zaboravimo da Austrougarska i Nemačka, svojim uticajem na ostale velike sile, ne bi dozvolile ujedinjenje, najveća smetnja spajanju država bili su Nikola i Petar, bez obzira na želju naroda i na očevidnu korist po obe zemlje. Ali razvoj događaja u Evropi, aneksija Bosne i Hercegovine, Balkanski ratovi, prisiliće ih u nekoliko navrata da se bar poluzvanično otvori priča o zajedničkoj budućnosti.
Prva je „povukla nogu“ strana kralja Nikole 1913. godine, u vreme dok je još trajao rat i dok je trajala opsada Skadra. Inače, tih dana je poslanik Velike Britanije uputio ultimativni zahtev da Srbija smesta povuče svoje trupe sa opsade Skadra, a Pašić je odgovorio: „Žalim, jer su nam engleske simpatije neobično drage, ali nam je još draža čast, koja nam nalaže da u kritičnom trenutku ne izdamo našeg saveznika…“ Nijedan od mladocrnogorskih revizionista istorije, koji su čak i povlačenje srpske vojske nazvali okupacijom, nikad nije spomenuo ovaj podatak. Zaboravili su i to da je u noći između 26. i 27. januara (odnosno 8. i 9. februara) 1913. godine, na Brdici kod Skadra poginulo 2.000 srbijanskih vojnika – okupatora – sedam bataljona Drinske divizije drugog poziva i iz tri bataljona prvog poziva. Ovom jedinicom, koja je poslata kao pomoć crnogorskoj vojsci, komandovao je pukovnik Damjan Popović.
Elem, vratimo se uspostavljenim kontaktima za formiranje kakve-takve državne zajednice. Predsednik crnogorske vlade general Mitar Martinović, uz saglasnost crnogorskog prestolonaslednika Danila, započeo je razgovore o stvaranju „realne unije“. Novica Rakočević u studiji „Crna Gora i ujedinjenje“ podseća da su vladajući krugovi na Cetinju, suočeni s mnogim slabostima crnogorske države, uvideli da dalji razvoj Crne Gore nije moguć bez oslonca na Srbiju, pa su se obratili vladi Srbije da predloži osnov za realnu uniju. Ali na tome je i ostalo, iako je Srbija pozitivno odgovorila, obavezujući se da će, ako se proglasi ujedinjenje, članovima crnogorske dinastije obezbediti „večitu rentu“.
Pred izbijanje Velikog rata, 15. marta 1914. godine, kralj Nikola samoinicijativno pokreće pitanje što bližeg i konstruktivnijeg povezivanja Crne Gore i Srbije. Pismom se obraća kralju Petru, i predlože da se „na bazi ravnopravnosti dveju država i njihovih dinastija precizno tačno utvrde obaveze u vojnim, diplomatskim i finansijskim stvarima“.
Kralj Petar je prihvatio predlog kralja Nikole, i vrlo ubrzo je upućen odgovor dvoru na Cetinje. Pismo, u kome se potvrđuje prihvatanje ideje čelnika dinastije Petrović, napisao je Nikola Pašić, a „čiča Pera“ je samo stavio svoj potpis. I tu je prepiska prestala… Odgovor sa Cetinja nikad nije stigao u Beograd. Po svemu sudeći, kralj Nikola je opet izbegao konkretan dogovor, navodno plašeći se da bi i u ovom slučaju on, ali i njegova dinastija, bili u podređenom položaju.
Njegovo ponašanje nije promaklo ni ruskom poslaniku na Cetinju, generalu Nikolaju Potapovu, koji u svom izveštaju vladi u Petrogradu skreće pažnju: „Svi Crnogorci, kao jedan čovek smatraju sporazum sa Srbijom kao jedini izlaz iz teške situacije u koju su upali posle balkanskih ratova, ali to se ne može reći za kralja Nikolu, koji se sve više udaljava od Srbije.“
I u maju 1915. godine Crna Gora je po treći put pokrenula pitanje unije sa Srbijom. Prestolonaslednik Danilo je, sredinom tog meseca, pukovniku Petru Pešiću, šefu srpske vojne misije na Cetinju, izneo ideju o sastanku s prestolonaslednikom Aleksandrom u Srbiji, i ponudio dogovor da njih dvojica reše srpsko pitanje tako što bi Crna Gora i Srbija „bile jedna država po sistemu Nemačke“. Ali i ovog puta se ponovila već viđena priča. Iako je iz Srbije stigao brz odgovor da se predlog prihvata, „neko“ se na Cetinju u poslednjem trenutku predomislio…
Nekoliko meseci pre nego što je crnogorska vojska bila dovedena u situaciju da položi oružje neprijatelju, u leto 1916. godine, po četvrti put pokrenuto je pitanje dve bratske zemlje. Inicijator je bio novi predsednik crnogorske vlade Andrija Radović. Njegov predlog je bio neobičan i vrlo originalan. Očito dobro poznajući dinastičke surevnjivosti, on je u avgustu 1916. podneo kralju Nikoli memorandum u kome se predviđalo da se deda odrekne prestola u korist unuka regenta Aleksandra, ali da se potom muški potomci i jedne i druge dinastije naizmenično smenjuju na prestolu srpsko-crnogorske države.
Radovićev memorandum kralj Nikola nije prihvatio. Izgovorio je samo jednu rečenicu: „Ujedinjenja ne može biti do istrebljenja jedne kuće.“


U sledećem broju: Kralj Nikola traži mesto predsednika Jugoslavije i hrvatsku krunu


(Ivan Miladinović/Pečat)