PEČATNjAK kneza Strojimira iz 9. veka, deo kamenog trona cara Dušana iz manastira Studenica, parapetna ploča iz Deževe, prva Dečanska hrisovulja i, kao kruna, kivot kralja Stefana Dečanskog. Ovo su samo neki od ekskluzivnih eksponata sa postavke "Kraljevi i svetitelji srpski" Istorijskog muzeja Srbije, na koju će publika morati da sačeka dok ne prođe opasnost od zaraze virusom korona.

Naime, izložba o značaju srednjovekovne dinastije Nemanjić, rezultat višegodišnjeg istraživačkog rada autorke, arheologa Vanje Vuksan, i njenih saradnika Marka Vuksana i Vesne Dragović Pop-Lazić, trebalo je da bude od danas pred publikom, ali je na osnovu preporuke Vlade o zabrani skupova u zatvorenom prostoru njeno otvaranje odloženo.

Uoči zakazanog otvaranja, "Novosti" su imale mogućnost da sa autorkom obiđu radove na postavljanju izložbe posvećene slavnoj svetorodnoj vladarskoj porodici. Kao svojevrsni uvod u 12 tematskih celina, osmišljen je segment o prednemanjićkom periodu:

- Iz tog vremena nije sačuvano mnogo materijala - objašnjava Vanja Vukas, dodajući da izloženi predmeti datiraju iz perioda od 9. do 11. veka. - Mi imamo sreću što se u našoj zbirci čuva pečatnjak kneza Strojimira. Na postavci nema drugih predmeta u vezi s vladarima, a predstavljeni su nakit, jedan krstić, kopija Marijinskog jevanđelja, prve rukopisne knjige na glagoljici, s kraja 10. veka...

Pročitajte i: Komedija je pravi lek za tugu: Ivana Mladenović, dobitnica nagrade FESTA

Arheolog Vanja Vuksan

Karakteristična prednemanjićka priča je i ona o dukljanskom kralju Jovanu Vladimiru, prvom srpskom vladaru koji je postao svetitelj. Veruje se da počiva u manastiru Prečista Krajinska, a da mu je pod nogama sahranjena supruga Teodora Kosara, ćerka cara Samuila. Istom periodu posvećen je deo koji se odnosi na najstarije sačuvane spomenike, kao što su Crkva Svetog Petra i Pavla i Gradina u Rasu (odnosno Gradina iznad starog Trgovišta), iz koje su izloženi oružje i nakit (sredina 12. veka).
Segment o poreklu i postojbini dinastije Nemanjić počinje velikim fotografskim snimkom dokumenta koji više ne postoji: prvom poveljom Stefana Nemanje Hilandaru. Nju su monasi svetogorskog manastira, zajedno se Miroslavljevim jevanđeljem, poklonili kralju Aleksandru Obrenoviću. Čuvana je u Narodnoj biblioteci do Prvog svetskog rata, kada joj se gubi svaki trag.

- Za našu srednjovekovnu dinastiju, simbolički i titularni karakter imaju imena Stefan i Uroš - dodaje sagovornica. - Svi Nemanjići, od Nemanje do Uroša, imali su kao prvo ime Stefan. Ono je grčkog porekla, potiče od reči stefanos koja označava krunu. To ime ukazuje na to da su ovenčani vladarskom krunom, iako Nemanja nije bio kralj, već veliki župan. Zovu ih i venconosci.

Pečatnjak Prsten kneza Strojimira




Portreti venconosaca su predstavljeni na kopijama srednjovekovnih freska. Sve su deo zbirke IMS, osim dečanske loze Nemanjića, pozajmljene iz Galerije fresaka.
- Specijalno za ovu izložbu, naš konzervator Boban Veljković napravio je kopije iz ulazne kule u Studenicu, među kojima su portreti Stefana Prvovenčanog i njegovog brata Vukana. Neke freske uradio je Dejan Milosavljević, sa Fakulteta za konzervaciju SPC - priča autorka izložbe, i dodaje da uz portret svakog vladara stoji eksponat koji je u vezi s njim, poput kopije prstena Stefana Prvovečanog, koji se čuva u riznici Hilandara. Uz ostale portrete vladara stoji novac koji su kovali.

Srednjovekovno oružje



Iz muzeja u Boru, kako otkriva, ustupljen je vizantijski novac na osnovu koga je kralj Radoslav kovao srpske novčanice:

- Kada je u pitanju ime Uroš, Stefan Uroš Prvi je prvi vladar sa tim imenom među Nemanjićima, a postojala su i dva Uroša u prednemanjićkom periodu. Njime se pravi veza na osnovu koje može da se nasluti da Nemanjići vode poreklo od tih starijih dinastija.

Za patrona dinastije, Nemanjići su uzeli Svetog Stefana Prvomučenika, koji se prikazuje u njihovim zadužbinama, ali i na novcu. On vladaru predaje koplje ili krst sa zastavom. To, kako kaže sagovornica, simbolizuje da je vlast od boga data, upravo preko Stefana Prvomučenika. Među insignijama koje su koristili naši srednjovekovni vladari, Vanja Vuksan ističe presto, krunu, žezlo, mač, krst, dvoglavog orla (na postavci se vidi i na jednim naušnicama pronađenim u Smederevu).

- Vladarski dvorovi, nemanjićka stolna mesta, nažalost nisu sačuvani, ali bih pre rekla da nisu dovoljno istraženi - nastavlja Vuksanova. - Postoji priča da su bili drveni, pa da zbog toga nisu pronađeni. Mislim, ipak, da ih nismo dovoljno tražili. Znamo da se centar vlasti u vreme Stefana Nemanje nalazio kod Petrove crkve, da je Dragutin imao dvor u Deževu... Tu je pronađena crkva, ali ne i dvor. Na postavci imamo sačuvani deo trona na kome piše Stefan Dušan Četvrti.


Ova jedinstvena postavka tematski razrađuje i ulogu državnih sabora, kult vladara ratnika, proces sticanja autokefalnosti SPC, zadužbinarstvo, grobne crkve, kultove vladara... Predstavljene su i vladarke čuvene dinastije, a na postavci je, uz nakit iz epohe, i kopija nadgrobne ploče Marije Paleolog, vizantijske princeze i žene Stefana Dečanskog, pozajmljena iz Narodnog muzeja (original se čuva u Skoplju u Arheološkom muzeju).

- Teško je bilo napraviti odabir predmeta vezanih za vladare kada je tako malo toga sačuvano. Pokušali smo da ovu priču o Nemanjićima, koliko je to u današnje vreme moguće, prikažemo na što klasičniji način. Izložba je multimedijalna utoliko što u muzej ne možete da donesete crkvu, već morate da je predstavite fotografijom ili nekom vrstom projekcije - zaključuje Vanja Vuksan.

Istorijskom muzeju Srbije su u realizaciji izložbe pomogli Muzej SPC, Muzej "Ras" u Novom Pazaru, Narodni muzej u Beogradu, ali i narodni muzeji iz Kraljeva, Niša, Aranđelovca, Leskovca i Čačka. Eksponate su ustupili i Muzej u Smederevu, Muzej rudarstva i metalurgije u Boru, Arhiv Srbije, Narodna biblioteka, Arhiv SANU, Biblioteka Srpske patrijaršije, UB "Svetozar Marković", Univerzitetska biblioteka u Sankt Peterburgu i Galerija Matice srpske.


Važni predmeti iz fonda IMS

POVODOM izložbe kojom obeležava osam vekova autokefalnosti SPC, Istorijski muzej Srbije je obnovio čitav svoj izlagački prostor, uključujući i deo koji je bio devastiran, otkrila je za naš list direktorka Dušica Bojić:

- Urađene su i nove kulise. Zidovi su okrečeni u bordo, belo i boju starog zlata. Napravljen je i novi mobilijar. Do pre tri godine koristili smo vitrine Muzeja istorije Jugoslavije. Ova izložba je značajna jer nudi istorijsko sagledavanje dinastije Nemanjić kroz portrete vladara, njihov život i sve ono što ih je okruživalo. Postavku su radili arheolozi, što nudi jedno drugačije sagledavanje, jer se priča izražava kroz sačuvane predmete. Nažalost, ova zemlja je harana, pa je ostalo tog materijala. Ipak, najviše ih je na postavci iz našeg fonda. To su dijademe, nakit, minđuše...

Milutinova loza

POSLE pada sa konja kod Jeleča, kralj Dragutin predao je vlast Milutinu u Deževi - podseća sagovornica. - Dragutin se povlači u severne delove zemlje i dobija od Ugarske deo teritorije Srema, pa ga zovemo i sremski kralj. On i dalje zadržava ime Stefan, a Milutin postaje Stefan Uroš Drugi Milutin. Pretpostavlja se da su se u Deževi dogovorili da naslednici prestola budu Dragutinovi sinovi, a ne Milutinovi. Uzimanjem imena svog oca - Uroš, Milutin pravi odstupnicu za svoju lozu.