STENA pored tribina stadiona Tašmajdan "pamti" udare poslednjih talasa Panonskog mora. Pre više od 13 miliona godina ovde su bile morske hridi, pa zato i danas pažljiv posmatrač može u njoj da uoči fosilne ostatke korala i školjki iz tog, pradavnog vremena.

O tome nam govori geolog, profesor Slobodan Knežević, koji podseća da je i stena ispod "Pobednika" njegova "nastavna baza".

- Kada se povlačilo Panonsko more prvo je iznikao Beogradski greben - podseća dr Knežević. - Na Tašmajdanu je bio vrh tog ostrva, pa su fosili koje nalazimo na ovom mestu karakteristični za plitke, tople vode, dok smo u Višnjici, na primer, nalazili ajkuline zube i fosile svojstvene dubljim i hladnijim vodama.

Tragovi Singidunuma

Tašmajdanske pećine su možda najveća beogradska misterija i verovatno najveći turistički potencijal. Po beleškama mnogih starijih autora, izvesno je da su u vreme svoje vlasti u Singidunumu odavde još Rimljani vadili kamen. Iz tog kamenoloma iznikle su mnoge građevine starog Singidunuma.

U Velikom barutnom magacinu u okviru Beogradske tvrđave danas čuvamo izuzetan lapidarijum, najstarije rimske sarkofage, nagdrobne stele i žrtvenike koji su krasili Singidunum u periodu od prvog do četvrtog veka. Veliki broj eksponata nastao je od kamena koji je vađen na Tašmajdanu.

Pročitajte još - Beogradske priče: Zašto nema ajkula na Tašmajdanu

Istorijat ovog prostora je potom na scenu uveo Otomansku imperiju, pa današnje ime ovog prostora nastaje od reči "taš", što znači kamen i "majdan" - rudnik. Iz ovog prostora Turci vade šalitru, neophodan sastojak za izradu baruta.

Stena u kojoj je udaralo Panonsko more

Kako podseća dr Vidoje Golubović, još 1860. godine je poznati putopisac Feliks Kanic obilazio pećine i zaprepašćeno konstatovao da unutar ovog prostora, u slučaju rata ili neke druge nevolje može da stane čak oko 600 volujskih zaprega sa hranom.

LEŠTANI I TORLAK LAJTOVAC u Beogradu je bio vađen i u bližoj okolini grada. Kako objašnjava dr Knežević, bilo ih je u ataru sela Leštana i na brdu Torlak. Ovde su postojali lokalni manji majdani gde se u prošlosti ova stena eksploatisala kao građevinski kamen
.- Osnovu geološke građe u centru Beograda čine krečnjaci starijeg miocena, nataloženi u nekadašnjem Panonskom moru - objašnjava dr Slobodan Knežević. - To su takozvani lajtovački krečnjaci. Naziv "lajtovac" potiče iz Bečkog basena, po planini Lajta, gde su prvobitno ove stene proučene. Kod nas u okolini Beograda ovi sedimenti su poznati kao tašmajdanski krečnjaci. To su sprudne tvorevine nastale u specifičnim uslovima plitkog mora, normalnog saliniteta i visoke prozračnosti.

Tašmajdanski krečnjaci (ili beogradski "lajtovac") otkriveni su na Kalemegdanskom rtu, od Brankovog mosta do zoološkog vrta, kao i na Tašmajdanu, gde se vekovima eksploatisao kao građevinski kamen.

Pročitajte još - Beogradske priče: Dva milenijuma propasti Taša

Panonski "potpis"

Profesor Knežević nas vodi do ruske crkve Svete trojice, gde, na Tašmajdanu, postoji jedan veoma dragocen spomen iz Panonskog mora. Bez obzira na to što mnogi sugrađani prolaze tuda, malo ko vidi jedan prastari potpis za zidu koji okružuje hram.

Crkvena ograda napravljena je od tašmajdanskog kamena, a među blokovima od kojih je sazdana, jedan potiče sa dna prastarog mora, i u njemu je "zarobljena" školjka stara znatno više od deset miliona godina.

- Lajtovački krečnjak se u Beogradu, slično kao i u Beču, na Fruškoj gori i drugim prostorima gde je otkriven, vekovima koristio kao građevinski kamen, posebno u rimsko, vizantijsko i srednjovekovno doba - dodaje dr Knežević. - Kao relativno mlada geološka tvorevina, on je mekši i lakši za eksploataciju i obradu, što je mnogo značilo u starim vremenima kada nije bilo eksploziva niti savremene tehnologije za vađenje i preradu stena. Od beogradskog "lajtovca" izgrađen je veći deo Beogradske tvrđave i mnoge stare građevine, uključujući i Batal-džamiju. U gotovo svim ostacima antičkih građevina iz Singidunuma on je dominantan materijal.

Profesor Knežević i prastara školjka, Foto N. Skenderija


Korak po korak, uz razgovor sa dr Kneževićem, shvatamo da je kamen sa Tašmajdana bio neobično dragocen građevinski materijal koji je dosegao do antičkog Viminacijuma, u okolini današnjeg Kostolca, kao i u Smederevu.

- Ostaci Viminacijuma, na desnoj obali Dunava, prestonici provincije Donje Mezije, sadrže ostatke građevina izgrađenih uglavnom od kamena, a manje od opeke, mermera i ukrasa keramičkih pločica. Veći deo tog materijala potiče iz lajtovačkog krečnjaka. S obzirom na tp da znamo odakle je takav materijal mogao da potiče u Srbiji, nameće se zaključak da mu je poreklo sa prostora Beograda, sa Kalemegdanskog rta, Tašmajdana ili Višnjice.

Smederevska građa

Dodatno je interesantna priča o Smederevskoj tvrđavi, budući da je njen nastanak vezan za doba kada u okolini ovog grada nije bilo kamenoloma.

- Ako imamo u vidu istorijske okolnosti u kojima je građena Smederevska tvrđava, u prvoj polovini 15. veka, danas pretpostavljamo da je značajna količina građevinskog materijala od "badenskog lajtovca" uzeta sa ruševina rimskog Viminacijuma. Najčešće uziman kamen u arheološkom lokalitetu Viminacijum najverovatnije potiče iz beogradskih majdana. Oni su daleko najbliži Viminacijumu u odnosu na otkrivena ležišta lajtovca na Fruškoj gori ili u zapadnoj Srbiji, kod današnje Loznice. Blizina Dunava omogućavala je jednostavan transport brodovima nizvodno do kamenoloma korisnika.

Pročitajte još - Beogradske priče: Na Tašu se orilo "ole"!ske-price-Na-Tasu-se-orilo-ole

Zato se vraćamo Smederevu čija šira okolina nema tvrdih stena za izgradnju tvrđave.

RIMLjANKA KOD DESPOTA
NAUČNICI su uočili antičke spomenike ugrađene u zidine smederevskog grada. Kako objašnjava naš sagovornik, kao primer se uzima ženski obučen kip iz drugog veka nove ere, nađen u dvoru despota Đurđa. Stariji hroničari su nekada taj kip smatrali za lik despotice Jerine.

- To je bio razlog što je građevinski kamen dovlačen sa strane, često sa velike udaljenosti - objašnjava dr Knežević.- Ostalo je istorijsko predanje o teškoćama u izgradnji nove srpske prestonice i teškom kulučenju naroda. Najveći problem u izgradnji tog utvrđenja bilo je snabdevanje građevinskim kamenom s ozbirom na nepostojanje lokalnih kamenoloma. To je bio razlog što su snabdevanje građevinskim kamenom obavili tako što su rušili stare građevine. Zbog toga je glavno pozajmište građe bilo u ruševinama starih zdanja u Podunavlju i okolini Mlave. Najveće među njima bilo je u ostacima daleko najvećeg grada - Viminacijuma.

Tako je kamen vađen sa Tašmajdana dobijao različite uloge u domaćoj istoriji. Prvo je odvožen do rimske prestonice, kako bi ga potom, selili u Smederevo.

Na taj način priča o Tašmajdanu dobija još jednu ulogu, postajući sve starija i dodajući uvek neku novu, istorijsku potku.

Rimski potpisi na Smederevskoj tvrđavi

ANTIKA U SVINjCU

POSLE najezde Huna, 404. godine, grad Viminacijum je prestao da postoji i nikada nije obnavljan.

- Ruševine tog rimskog grada bile su "pozajmište" tvrdog građevinskog materijala za stanovnike Podunavlja - objašnjava dr Knežević. - U tom delu Srbije austrijski putopisac Feliks Kanic, sredinom 19. veka, pominje primer nalaza kamenog sarkofaga sa latinskim natipisima u svinjcu jednog meštanina u Drmnu.


UPRAVLjANjE

Javno preduzeće "Beogradska tvrđava" je dobilo na korišćenje Tašmajdanske pećine sredinom prošle godine.

- S obzirom na to da smo slične objekte kao što su Rimski bunar I Kazamati Vojnog muzeja, u kojima se nalazi izložba "Srednjovekovne sprave za mučenje", otvorili pre dve godine i ostvarili kao javno preduzeće veliki uspeh, nekako je to došlo kao logičan sled događaja, da ovakva turistička atrakcija pripadne baš nama na korišćenje - kaže Marija Mijić iz JP "Beogradska tvrđava".- U okviru Dana evropske baštine smo 2016. i 2017. godine organizovali eksperimentalne besplatne ture, a interesovanje je bilo veliko, tako da ćemo nastojati da u narednom periodu uradimo sve da otvorimo pećine za turiste i sugrađane.

Antički viminacijum

Pećine su očito veliki turistički potencijal, pa u ovom javnom preduzeću kažu da će se potruditi da sukcesivnim otvaranjem prostorija obezbede posetiocima mogućnost da se upoznaju sa čarima ovog raskošnog podzemnog prostora. Takođe, odlučeno je da pećine budu oplemenjene raznim sadržajima, a iznad svega će se raditi na njihovoj bezbednosti.