ISTORIJSKI DODATAK - TRAGANJE NAŠIH PREDAKA ZA SLOBODOM: Srpski narod je naseljavao prostor današnje Ukrajine u nekoliko talasa u 18. veku

OD ISTORIJE učimo - da od istorije ne učimo. Na primeru prošlosti srpskog naroda ova Hegelova često citirana rečenica može da se proširi i elementom zaborava kao vernog pratioca nacionalne istorije. Pod prašinom vekova ostale su cele epohe, važne epizode, ljudi i događaji. Među ovim zaturenim stranicama nacionalne prošlosti je i seoba na ukrajinsku zemlju - proces koji je različitim intenzitetom trajao kroz gotovo čitav 18. vek. Slobodnije rečeno, rat koji ovih dana potresa svet odvija se na prostoru koji je pre nešto više od dva veka bio - srpska zemlja.

Mapa Nove Srbije sa imenima naselja koji doneti iz zavičaja

Put na Istok, u smeru suprotnom od onoga kojim su u 6. i 7. veku Sloveni krenuli u susret Romejskom carstvu vasilevsa Iraklija, bio je određen sudbinskim određenjem Vojne granice. Ukidanjem Potiske i Pomoriške vojne granice 1751. godine izazvane su seobe Srba u Rusko carstvo. Ka novom životu prvi su krenuli Srbi iz Potisja - Martonoša, Kanjiže, Sente, Bečeja, Srbobrana, Bačkog Gradišta, a za njima i sunarodnici iz Pomoriške vojne granice Pečke, Arada, Nađlaka, Semlaka, Pavliša...

Nekoliko godina kasnije počeli su se iseljavati, u manjem broju, i Srbi iz Crne Gore, Bosne, Hercegovine, Dalmacije, Slavonije i Srbije pod turskom vlašću. Za razliku od ranijih seoba u Rusiju, seoba 1751. godine, zbog razmera koje je poprimila, nazivana je i "Velika seoba Srba u Rusiju".

Naselivši se u Rusko carstvo, uglavnom na područje današnje Ukrajine, Srbi su tokom proteklih 270 godina gotovo u potpunosti asimilovani. Srpska politika u matici a ni srpska istoriografija, sticajem raznih pre svega istorijskih okolnosti, nisu poklanjale znatniju pažnju seobi niti srpskoj dijaspori u Rusiji, odnosno u Ukrajini.

Metalna značka na kapi srpskog vojnika u Rusiji

A BAŠ ovaj prostor ne tako davno smatrao se izuzetno važnim za vitalnost našeg difuznog i rascepkanog naroda. Može se reći da su Srbi dubinski - istorijski, genetski, pa i kulturološki, vezani za prostranstva Ukrajine. Tu su u ranom srednjem veku, u Bojkiji, živeli preci Srba, pre nego što su se krenuli ka Balkanskom poluostrvu. U Zakarpatju, u srednjem veku, srpski despoti imali su prostrane posede. Tragajući za slobodom, srpski graničari iz Pomorišja i Potisja, polovinom 18. veka, naselili su oblasti oko Dnjepra i Dona - Novu Serbiju i Slavjanoserbiju.

Bežeći ispred turske osvete, posle propasti Prvog srpskog ustanka, vožd Karađorđe je sa rukovodstvom ustanka, našao utočište u ukrajinskom gradu Hotinu. Od osnivanja Odese, u ovom crnomorskom gradu Srbi su imali značajnu ulogu u privrednom, društvenom i kulturnom životu. Ovaj grad je u vreme Prvog svetskog rata postao središte okupljanja dobrovoljaca, koji su u sastavu srpskih divizija odlazili na Solunski front. U Drugom svetskom ratu Srbi su se protiv nacističkih agresora borili u sastavu ukrajinskih partizanskih jedinica.

* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *

Emotivni i strateški motivi

SPLET različitih okolnosti prethodio je seobama Srba iz Vojne granice polovinom 18. veka u Ukrajinu, koja se nalazila u sastavu Ruskog carstva.

Carica Jelisaveta koja je naselila Srbe

Gubeći iz dana u dan poverenje u bečki dvor, ne želeći da dođu na vlast ugarskog plemstva, izloženi progonima svake vrste, pre svega odnarođivanju, Srbi su u pravoslavnoj slovenskoj Rusiji videli "obećanu zemlju", u kojoj će naći zaštitu i novi zavičaj.

Interesovanje Rusije za pravoslavno i slovensko stanovništvo na balkansko-panonskom prostoru imalo je u osnovi, sem emotivnih, i strateško-političke razloge. Srbi su, kao organizovani ratnički narod, bili pogodni za obezbeđivanje južnih granica Rusije prema Turcima i Tatarima, odnosno za ostvarivanje davnašnje želje ove moćne carevine da izbije na obale Crnog mora.

Ideja o seobi Srba u Rusiju javila se u godinama koje su usledile posle Velike seobe.

Velika seoba Srba (ilustracija iz knjige Srbi u Ukrajini

U vreme Rakocijevog ustanka (1703-1711), kada su Srbi kao narod bili egzistencijalno ugroženi, njihovi predstavnici počinju da se obraćaju ruskom caru, tražeći da ih primi pod svoje okrilje. Pojedinci su počeli da odlaze u Sankt Peterburg kako bi caru izložili svoje želje i zahteve. Kada je Petar Veliki počeo 1710. godine pripreme za rat protiv Turske, Jovan Popović Tekelija, zapovednik Pomoriške granice iz Arada, i Vulin Ilić iz Potiske granice iz Segedina pišu Petru Velikom i mole ga "da pomisli i o njihovoj srpskoj zemlji".

OVA DVOJICA su 1712. godine, zajedno sa svojim vrhovnim obrštarom Mojsijem Raškovićem, ruskom caru ponudili da sa 10.000 graničara zajedno krenu na Turke. To je bilo u skladu sa pozivom ruskog cara, upućenim svim hrišćanima da se uključe u rat koji su Rusi poveli protiv Turaka i Tatara. U sastavu ruske vojske ratovao je i jedan srpski odred, kojim je komandovao kapetan Jovan Mitanović Albanez, inače rođeni Podgoričanin.

Osnovana je posebna carska komisija sa širokim ovlašćenjima, čiji je zadatak bio organizacija selidbe Srba. Petar Veliki je sa Pozitivnom gramatom 1723. godine uputio Jovana Albaneza na Vojnu granicu u Potisju i Pomorišju sa zadatkom da okupi narod i mobiliše ljudtvo za službu u konjičkim pukovima. Već sledeće godine oko 1.000 Srba je zadužilo rusko oružje - formirana je Srpska komanda, koja je 1727. godine preformirana u Srpski husarski puk. Posle povratka iz rata protiv Persije, puk je razmešten između tvrđava Tora i Linije, a srpskim vojnicima obezbeđena je zemlja za obradu.

Petar Popović Tekelija

Sledeći talas doseljavanja Srba na područje Ukrajine usledio je 1747. godine, kada su došli srpski graničari iz Pomorišja na čelu sa Petrom Tekelijom, koji je postao komandant Srpskog husarskog puka. Među Srbima koji su se u 18. veku odselili u Rusiju Tekelija je dosegao najviši čin i ostvario blistavu vojničku karijeru. Njegov prelazak pod milost ruskog cara jedan je od najvažnijih događaja u prošlosti Srba iz Arada.

* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *

Darovna povelja carice Jelisavete

VELIKE vojne uspehe kao komandant Srpskog husarskog puka Tekelija je postigao u rusko-turskom ratu, koji je otpočeo 1757. godine. U bici kod Kolime bio je teško ranjen. Za zasluge u ovom ratu dobio je čin potpukovnika. U rusko-pruskom ratu glavnokomandujući feldmaršal Saltikov poverio je Petru Tekeliji komandu nad posebnim "letećim odredom". U ovom ratu Tekelija se istakao u bici za Berlin. Pukovnički čin je dobio prilikom osvajanja Tolberga, koji je zauzeo Srpski husarski puk, a ratovi i bitke su nastavili da se nižu: Poljska, Hotin, Moldavija, Braila na Dunavu... Posle bitke kod Rjabaja Mogile, u kojoj se Tekelija istakao, glavnokomandujući Rumjancev, u raportu carici, posebno ističe njegov doprinos pobedi. Za zasluge u bici kod Kogula 1770. godine dobio je Orden Svete Ane i unapređen je u čin general-majora. Na kraju rata, 1774. godine postaje general-pukovnik i dobija Orden Svetog Georgija. Postavljen je za vojnog komandanta Novorosijskog kraja, a velike zasluge ima za mirnu integraciju zaporoških kozaka u carstvo Katarine Velike.

Srpski graničar u Pomorišju

Potiska i Pomoriška granica ukinute su 1741. godine. Tada je pitanje seobe Srba u Rusiju još više aktuelizovano. Ovo je podsticala i propaganda koju su vodili Srbi u službi ruskog cara i konzularni predstavnici Rusije u Beču. Po tom zadatku među graničare u Pomorišju i Potisju dolazili su pored poručnika Petra Tekelije i kapetani Gavrilo i Dimitrije Perić.

Prvu grupu, sa oko 4.000 ljudi, iz Pomorišja i Potisja, ali i drugih srpskih krajeva, poveo je u Ukrajinu, 1751. godine drugi važan oficir koji će u godinama koje će uslediti napraviti blistavu karijeru u ruskoj vojsci - pukovnik Jovan Horvat. Ovaj nekadašnji austrijski oficir dobio je "otpust iz vojske", a zajedno sa svojim zemljacima krenuo je put Kijeva.

JOVAN Horvat je krajem 1751. godine došao u Sankt Peterburg, gde je uručio molbu carici Jelisaveti Petrovnoj da Srbima dozvoli da se nasele na teritoriji Ruskog carstva. Posle kraćeg vremena, 24. novembra 1751. godine izdat je Ukaz carice Jelisavete "O primanju u podanstvo Srba koji žele da se nasele u Rusiju i služe u posebnim pukovima i određivanju na granici prema turskoj strani pogodnih mesta za naseljavanje, o određivanju plate konjici prema platama u husarskim pukovima i podređivanju tih pukova Vojnoj kolegiji".

Grb porodice Šević

Ostvarujući carsku povelju, Senat je 11. januara 1752. godine izdao Darovnu povelju general-majoru Jovanu Horvatu o osnivanju dva husarska i dva pandurska puka, o podeli zemlje, davanju plata, privilegija i prava, kao i o dodeljivanju imena ovom području - Nova Serbija, dok je novopodignuto utvrđenje dobilo naziv Sveta Jelisaveta, iz kojeg se razvio Jelisavetgrad.

* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *

Srbi prvi formirali Lugansk

U NOVOJ postojbini Srbi su se naselili istočno od Buga i Suhinje, od Dnjepra prema istoku, a južno od linije koja spaja ušće Visa u Suhinju, na istoku do ušća Tjasmina u Dnjepar. Bila je to teritorija Nove Serbije. Koliko je bila jaka veza nove i stare Serbije svedoče i nazivi osnovanih srpskih sela: Nadlak, Pečka, Jenopolje, Pavliš, Glogovac, Šajtin, Semlak, Cubilj, Cibuljevo, Varadin, Pančevo, Vršac, Vladimirovac, Kanjiža, Senta, Bečej, Turija, Nadlaj, Martonoš, Moširin, Čongrad, Feldvar, Beška, Mitrovica, Vukovar, Kosovka, Ivankovci, Subotica.

Ruski car Petar Veliki

Zapovednik je postao general-major Jovan Horvat. U sastavu komande su se nalazili potpukovnici Jovan Čarnojević, Mihajlo Prodanović i Mihajlo Horvat, majori Nikola Čorba i Josif Denaro, kapetani Josif Cvetanović, Maksim Vujić, Jovan Mihok, Lazar Serezlija i Luka Popović.

Za sve to vreme stanovništvo koje je ostalo u Pomorišju pripremalo se za masovni pokret u Rusiju, na područje današnje Ukrajine. Situacija je postala krajnje kritična. Zapretila je opasnost da čitava Vojna granica opusti. Austrija je neuspešno pokušala da Srbe zaustavi vojnom silom. Marija Terezija je izdala naredbe županijskim vlastima da obzirnije postupaju sa graničarima, dok je srpskom narodu uputila proglas u kojem je saopštila da će oni koji žele da ostanu u statusu graničara morati da se presele na područje Banata, gde će tri godine biti oslobođeni od plaćanja dažbina.

Grb porodice Zorić

U ISTO vreme, carica je izdala Kazneni patent uperen protiv agenata koji su nagovarali Srbe na seobu. Srbima je bilo izričito zabranjeno da primaju ili traže ratnu ili civilnu službu stranih sila.

Umesto da se situacija smiruje, ona se sve više komplikovala. Tako su komorske vlasti bile protiv bilo kakvog kompromisa, a istrajavale su u nameri da se Srbi isele na novu granicu na Dunavu. Kolika je bila odlučnost Srba da se sele i koliko je bilo nezadovoljstvo austrijskom upravom i odbojnost prema uključivanju u ugarske županije, najbolje svedoči podatak da su oni bili spremni da, ukoliko ne dobiju otpusnice, pređu u Tursku, "jer im tamo veru ne diraju".

U pokušaju sprečavanja preostalih graničara da se odsele u Rusiju umešao se i karlovački mitropolit Pavle Nenadović, moleći caricu Mariju Tereziju da sa svoje strane sve učini ne bi li privolela njegove vernike da odustanu od seobe.

Godinu dana posle prve seobe Srba u Rusiju, usledila je nova 1752. godine, pod vođstvom pukovnika Jovana Ševića i potpukovnika Rajka Preradovića. Naseljavanje srpskih graničara u Slavjanoserbiju, sa sedištem u Slavjanoserbsku, odvijalo se po planu izrađenom za razmeštanje srpskih doseljenika u Novoj Serbiji. Štab se nalazio u tvrđavi Lugansku, koju su Srbi podigli 1755. godine.

Za razliku od doseljenika u Novu Serbiju, oni koji su pristizali u Slavjanoserbiju bili su pripadnici raznih naroda. Pored većinskih Srba, doselili su se i Bugari, Vlasi, Cincari i Grci.

Komandant je bio general-major Jovan Šević. U rukovodstvu su bili i viši major Petar Šević, kapetan Simeon Piščević, Ivan Mioković, Stevan Sabov, Ignjat Mioković, Đorđe Premić i Konstantin Juzbaša. U komandi pukovnika Rajka Preradovića bili su potpukovnik Maksim Zorić, kapetan Ivanišević i drugi.

TOPLICA I KAMENICA U SREBRNOJ ZEMLjI

SRBI koji su u 18. veku naselili ukrajinska prostranstva zapravo vratili su se kući, u stari zavičaj. Bojkiju kao "staru postojbinu" Srba polovinom 10. veka prvi pominje vizantijski car Konstantin Porfirogenit u svom poznatom delu "O upravljanju carstvom".

Srpski oficir u ruskoj vojsci

Prema tvrdnjama Konstantina Jirečeka, Đorđa Sp. Radojičića, Boška Strike i drugih, preci Srba živeli su na području Bojkije, iza Karpata, u današnjoj Ukrajini. Do doseljavanja Mađara i pomeranja Rumuna prema Pomorišju, od Bojkije, odnosno od istočnoslovenskih plemena do balkanskih prostranstava, pružio se neprekinut etnički lanac koji su činili Srbi.

Đorđe Sp. Radojičić u svom radu "Južnoslovensko-ruske veze do početka 18. veka" ističe da su Srbi dugo čuvali toplo sećanje na staru domovinu, "tamo na severu". Ovo kazivanje o staroj domovini Srba zabeležili su, prvom polovinom 10. veka, sakupljači obaveštenja za cara Konstantina Porfirogenita.

Da se Bojkija u ranom srednjem veku zvala i Bela Srbija, odnosno Srbija, svedoči i naziv njenog zapadnog dela, prema Tisi, koji se vekovima nazivao Srpska zemlja, a sada Sribna, odnosno Srebrna zemlja. U prilog tvrdnjama o srodstvu sadašnjeg stanovništva Bojkije sa Srbima, navodi se niz zajedničkih toponima, kao što su: Topla, Toplica, Dubrava, Koritnik, Lomnica, Majdan, Lukovo, Lukavica, Kamenica, Slatina itd.

POSEDI DESPOTA STEFANA LAZAREVIĆA

OSAM vekova od seobe u novu otadžbinu Srbi su se ponovo pojavili u drevnoj Bojkiji. Bilo je to u vreme kada je srpski despot Stefan Lazarević tamo dobio posede sa sedištem u Mukačevu.

Pošto se posle Angorske bitke 1402. godine oslobodio turskog vazalstva, mladi despot se okreće ugarskom kralju Žigmundu, priznajući njegovu vrhovnu vlast. Zauzvrat, dobio je širom Ugarske imanja i utvrđenja, koja poverava na upravu srpskoj vlasteli. Na krajnjem severoistoku svojih poseda Stefan je dobio vlastelinstvo u Mukačevu, na zapadu današnje Ukrajine. Za kastelana je postavio Nikolu Raca, odnosno Rascijana - Srbina, jer su Mađari Srbe nazivali Racima. Ovaj velmoža je ostavio dubok trag na ovom prostoru.

Zahvaljujemo Arhivu Vojvodine za pomoć pri realizaciji "Istorijskog dodatka"

Preporučujemo

Društvo

0 1

NOVI ISTORIJSKI DODATAK – “SEOBE KAO SUDBINA“. U ponedeljak u "Večernjim novostima"

13. 03. 2022. u 15:39

Društvo

1 16

ISTORIJSKI DODATAK - DUBOKA DRŽAVA NEGUJE NACISTE: Ukrajina između okupacije i oslobođenja

10. 03. 2022. u 17:14

Društvo

2 12

ISTORIJSKI DODATAK - RATNI ZLOČINCI POD KIŠOBRANOM VAŠINGTONA: Sjedinjene Američke Države krile nacističke saradnike iz Ukrajine

09. 03. 2022. u 17:14

Društvo

4 33

ISTORIJSKI DODATAK - DVE DECENIJE PODILAŽENjA NACISTIMA: Ko su sadašnji ukrajinski banderovci i neonacisti koji su raširili virus mržnje

08. 03. 2022. u 17:14

Pratite nas i putem iOS i android aplikacije