UŽITAK ispijanja čaja, dok se iz šolje vije mirisni oblačić aromatičnog bilja, pravi je tek kad se posluži iz porcelanskog servisa. Setovi za čaj podrazumevaju čajnik, dozu za šećer, bokalčić za mleko, manji tanjir za posluženje i posebno oblikovanu šolju za topli napitak. Čaj se servira vreo, ispunjavajući oko dve trećine šolje od finog tankog porcelana, koja se elegantnim pokretima, sa blago podignutim malim prstom, približava ustima i ispija bez srkanja.

Ova slika sa nekadašnjih čajanki, kad su se uz aromatični napitak pretresale palanačke dogodovštine, danas se, nažalost, retko može videti. U eri instant i čajeva spakovanih u filter vrećice, u kuhinjskom inventaru sadašnjih mladih domaćica servisi za čaj su prava retkost.

Želeći da podseti, ali i podstakne da ovi servisi ponovo “uđu u modu”, u Zavičajnoj zbirci u Sremskim Karlovcima izloženo je više od stotinu raznih čajnika, iz bogate kolekcije Marije Kasaš, penzionisane inženjerke tehnologije iz Novog Bečeja, koja broji više od 600 posuda za posluživanje čaja.

- Čajnici su, kao važan deo servisa za čaj, inspirisali gospođu Kasaš da ih prikuplja, a nas da ih izložimo i pokažemo publici - kaže dr Gordana Petković, autorka izložbe, istoričar i muzejski savetnik u Muzeju grada. - Nekada su čajanke imale veliki društveni značaj, a u Srbiji je običaj ispijanja ovog toplog napitka prihvaćen tek krajem 19. veka.

Beli čajnici ukrašeni šarama

Mnogi od njih su jednostavni, bez ikakvih ukrasa, pojedini su oslikani šarenim cvetovima, neki su od najfinijeg, tankog porcelana, a jedan servis krasi lik Josipa Broza Tita.

- Naklonost prema sakupljanju čajnika otkrila sam pre nešto više od deceniju, i od tada ih je u mojoj kolekciji oko 650 - ponosna je gospođa Kasaš, dodajući da najviše voli one sa cvetnim motivima. - Među njima ima čajnika izrađenih u Rusiji, Kini, ali i nastalih u češkim i nemačkim fabrikama. Nabavljam ih na novosadskoj Najlon pijaci.

Minijaturni servis sa Mocartovim likom

Prvi zapisi o čaju potiču iz Kine, krajem stare i početkom nove ere, svedočeći o njegovoj širokoj upotrebi. Iz Kine se raširio po čitavom svetu - prvo je stigao u Japan (u 6. veku), a zatim u Holandiju, Francusku, Rusiju i Veliku Britaniju (u 17. veku), odakle se dalje širio po Evropi. Velika Britanija, jedna od najmoćnijih i najuticajnijih svetskih imperija 18. i 19. veka, najzaslužnija je za širenje kulture pijenja čaja. O tome svedoči i čuveni britanski običaj “služenja čaja u 5 po podne”, koji je imao veliki društveni značaj.

U Srbiji je običaj ispijanja čaja prihvaćen tek krajem 19. veka. Po ugledu na evropske gradove, i u Beogradu su organizovane čajanke, na koje je dolazilo odabrano društvo, a taj običaj se održao sve do Drugog svetskog rata. U Sremskim Karlovcima i Novom Sadu, središtima Srba u Austrougarskoj monarhiji u 18. i 19. veku, a zatim i kao delu Kraljevine Jugoslavije, čajanke su bile važan društveni događaj.

Crveni servis

DEDIN ČEŠKI SERVIS ZA ČAJ

NIJE slučajnost što je Mariji Kasaš pasija postalo sakupljanje čajnika. Njen deda je, kako kaže, bio trgovac, a 1936. godine, kao poklon za najbolju prodaju (a te godine je prodao najviše pasti za obuću) dobio je prelepi češki servis sa čaj.

Ritual

U PORODICI Kasaš, uz tolike čajnike, razumljivo, neguje se ritual ispijanja čaja, posebno zimi. Uz topao napitak, serviran u nekom od mnogobrojnih čajnika, i razgovor, veče brže prođe.