NIGDE kraja nabrajanju oblasti u kojima je Sveti Sava napravio prvu brazdu u našoj istoriji. Pored svega što je uradio za srpsku državu, crkvu, književnost, umetnost... ostavio nam je, kao neku vrstu zaveta i to da bi u svom vremenu trebalo birati samo ono što je najbolje i najhumanije.

Ovo, za "Novosti", tvrdi dugogodišnji muzejski savetnik, a svojevremeno i direktor Istorijskog muzeja Srbije, dr Andrej Vujnović, autor kapitalne, enciklopedijske knjige "Apostol Srba, Portreti i ikone Svetog Save Srpskog".


PROČITAJTE JOŠ: Portreti dobrih i plemenitih ljudi: U Subotici promocija "Mojih 80" Matije Bećkovića

- Taj princip biranja najboljeg, učinio je osnovom svoga delovanja, ali i postavio u temelj svoga naroda - objašnjava Vujnović. - Prepoznavao je ono najbolje u hrišćanskoj veri, prave vrednosti koje je iz tog rasadnika presađivao u Srbiju. U stremljenju ka najboljem, ulagao je enormne napore u kojima je i sam sagoreo, ali to, i danas Srbima može biti dobar putokaz, na svim nivoima društvene lestvice.

Na više od 500 stranica ovog temeljnog, luksuznog i bogato opremljenog izdanja, iza kog stoji Istorijski muzej Srbije (uz finansijsku pomoć Ministarstva kulture i informisanja Srbije i Vlade Republike Srpske - Sekretarijata za vjere), autor je, kako u predgovoru primećuje patrijarh srpski Irinej, pred knjigu postavio zadatak da bude pouzdani vodič kroz izuzetno obimnu pisanu građu o ovom srpskom svetitelju.

Čestica moštiju koja se čuva u Bugarskoj

Ovo se delo nadovezalo na izložbu "Sveti Sava Srpski" IMS, čiji je autor pre nekoliko godina upravo bio Vujnović, a objavljeno je u godini obeležavanja osam vekova autokefalnosti SPC.

- Tih osam vekova je veliki period, naročito na ovim našim turbulentnim prostorima, tokom kog se o Svetom Savi sačuvalo dosta dokumentarnog materijala - nastavlja sagovornik. - Dragoceni izvor su njegova žitija, bez obzira na to što je reč o sakralnom žanru, sa interpretacijama koje teško prelaze neke istorijske filtere. Dosta toga sačuvano je i u dokumentima nastalim u profanim, svetovnim kancelarijama. Direktni podaci postoje u njegovim spisima, iz čijeg stila se može prepoznavati njegov karakter i stav, ponekad možda i bolje nego iz onoga što su pisali njegovi glorifikatori.

Ruka se čuva u manastiru Mileševa

Ali, tokom osam vekova slika o Svetom Savi se često menjala, poprimala nekad čak i karikaturalne elemente i to od strane ljudi i institucija od kojih se to ne bi očekivalo:

- Narod ga je cenio kao čoveka koji je dosegao nebeske visine i druženje sa božanstvima, ali to je Sveti Sava koji nema hrišćansku, humanističku dimenziju, nego poprima neke druge karakteristike - dodaje autor knjige koja se temelji na faktografiji, ali predstavlja i različite interpretacije Savinog lika i dela. - Cilj je bio da se ponudi što objektivnija slika. Mnogo je knjiga napisano o Svetom Savi, koji je velika, složena ličnost i bez širokog, temeljnog i realnog pristupa se on ne može na odgovarajući način prikazati.

Autor Andrej Vujnović

Ne može se, naglašava naš sagovornik, Sveti Sava slaviti površno, već se stalno mora ukazivati na njegove stvarne velike doprinose, kako kroz duhovnost i religiju, tako i kroz unapređenje svakodnevnog života.

- Ne manje od čuda iz njegovih žitija, kojima je Gospod proslavljao Savu, i kojima je Sava proslavljao Gospoda, ništa manje od impresivnih atributa, koji su Savi dodavani u srpskoj folklornoj književnosti, danas nam izaziva divljenje, širina polja u kojima je Sava delovao za vreme zemaljskog života - piše Vujnović u svojoj knjizi. - Čudesni su i rezultati, koje je Sava postigao u ovoj oblasti, i koji se prilično tačno mogu rekonstruisati, na osnovu onoga što je od njih do danas sačuvano. Zadivljuje nas i danas, njegova čvrsta odluka, da se u mladićkoj dobi, iz komfora dvorskog života, premesti u surova "borilišta", na kojima se monaškim podvigom uzdiže do duhovnih staništa. Zadivljuje čvrstina i bistrina njegove hrišćanske misli i stava, ali uz to i njegova otvorenost i žudnja za širenjem horizonata i neprestana težnja prema dobru. Zadivljuju njegovi diplomatski angažmani, i organizacione sposobnosti u kojima se prepoznaje sposobnost realnog sagledavanja okolnosti i na osnovu takvog viđenja pragmatično postupanje.

Kroz posebne segmente ovo delo približava nam Svetog Savu, kao "prvog pravog pisca svoje zemlje", bogoslužitelja i bogoslova, filozofa, pravnika ktitora, umetničkog programera, putnika. Ali analizira i njegov kult, ulogu koju je imao kao prosvetitelj, hramove koje su mu posvećeni, njegove predstave u likovnoj umetnosti, ali i značaj u istoriografiji.

Žitijska ikona Svetog Save


DILEME OKO KRUNISANjA

POSTOJE delovi njegove biografije koji nisu potpuno rasvetljeni, kao što je pitanje, koje je sada eskaliralo, oko krunisanja njegovog brata Stefana Prvovenčanog, jer postoje sporenja na koji način je to urađeno i čak koje godine - kaže pisac ovog dela. - Zato sam u knjizi i naveo više interpretacija tog događaja. Oni se razliku po tome da li je kruna samo rimska, ili samo srpska, ili i jedna i druga, koji je red krunisanja bio, da li je kruna možda došla iz Nikeje... Ništa nije tu apsolutno. Knjiga zato pruža sumu pogleda na tu situaciju sa krunisanjem, na osnovu kojih svako može da se opredeli. I naši savremeni, vrhunski, akademski naučnici imaju, može se čak reći, suprotstavljena mišljenja o vremenu i mestu krunisanja.


PROČITAJTE JOŠ: Uručene povelje zaslužnima za negovanje naše kulture: Posvećeni brizi o jeziku i narodu

DVA PORTRETA ZA ŽIVOTA

Od svih portreta nastalih tokom Savinog života, sačuvana su samo dva na freskama - u Mileševi i Studenici. Već u Pećkoj patrijaršiji, do kraja njegovog 13. stoleća, se njegov lik, na pet-šest portreta, u istom tom sakralnom kompleksu, razlikuje. Nijedan nije nalik autentičnom, a ni između sebe nisu slični. U jednom prikazu u manastiru Sopoćani, u čuvenoj sceni kada Sava sa Hilandara doprema u Srbiju mošti Svetog Simeona u Studenicu, vidi se cela porodica. U liku jednog monaha prepoznaje se Sveti Sava, upravo zahvaljujući sličnostima sa portretima iz Mileševe i Studenice - priča Vujnović.


SPALjIVANjE MOŠTIJU - VELIKA ENIGMA

PRIČA o spaljivanju moštiju Svetog Save, velika je enigma, smatra Vujinović:

- Deo njegove ruke čuva se u Mileševi, a jedan prst, koji je verovatno sa te ruke, u Bugarskoj. Deo kulta je bilo i sklanjanje, sakrivanje, monaško dovijanje pred okupatorskom silom. Mošti Svetog Save su moćne, uticajne, a o njihovom spaljivanju prvi javljaju rimokatolički izvori. Ti izveštaji se potom ponavljaju kroz naša dokumenta i letopise. Izvesno je da su u Studenici sačuvane mošti njegove majke Ane, Anstazije, kao i brata, dok je stvar sa moštima njegovog oca Simeona, malo komplikovanija - kaže sagovornik, dodajući da je sada posao forenzičara, da DNK analizom, utvrde koliko su tačne nedavne tvrdnje da su mošti sačuvane.