Vojvođanske priče: Somborci uzeli zajam da plate slobodu

PRE dve nedelje Sombor je proslavio Dan grada, 17. februar, i 267. godišnjicu od sticanja statusa slobodnog kraljevskog grada. Naime, Somborci su kod tadašnjeg imperijalnog dvora u Beču izvojevali slobodu, što je Marija Terezija potvrdila potpisom na elibertacionoj povelji. Trajala je ta fiskalna i sudska sloboda Somboraca gotovo dva veka, da bi formalno nestala između dva svetska rata.

Posle Beogradskog mira 1739. i smirivanja unutrašnje situacije, stanovnici Sombora, odnosno somborski graničari su na protestnom skupu odredili izaslanstvo koje je upućeno u Beč da počne pregovore kako bi izborili status grada, sa posebnim povlasticama i većim slobodama i privilegovanijim pravnim položajem u feudalnoj Ugarskoj.

Marija Terezija odlučuje 21. marta 1747. godine da se Somboru dodeli status slobodnog kraljevskog grada pod uslovom da se carskoj blagajni uplati 150.000 rajnskih forinti. Da bi ispunili traženi uslov, Somborci su podigli zajam i državnoj blagajni uplatili ceo iznos 1. jula 1748. Povelja je potpisana 17. februara 1749. godine sa pripadajućim pravom: grbom, pečatom i titulom Regie Liberaelve Civitatis Zomboriensis. Glavni deo Povelje je ekspozicija, u kojoj se govori o tome šta je podstaklo krunu da izda Povelju, kao i 19 tačaka, u kojima se izlaže šta je sve dozvoljeno gradu, ali i koja su mu prava i obaveze.

S leve strane Povelje nalazi se potpis Terezije, a sa desne grofa Leopolda Nadedžija,savetnika dvora i ugarskog dvorskog kancelara, preko kojeg je Povelja i izdata. Uz nju su dodata i dva teksta. Prvi svedoči o tome kako je tekst Povelje pročitao beležnik, kao i da je jednoglasno primljen na Skupštini Bačke županije, održane 13. maja 1749. na imanju Bukčinovci. Drugi deo ozvaničio je tabernikalni sud u Požunu, 22. juna 1749.

Posle dodeljivanja Povelje, Somborci počinju da grade nove javne objekte, pošumljavaju okolinu, osnivaju škole, a 1. maja 1778. godine, kada je ovaj izuzetno značajan dokument i dodeljen, Avram Mrazović osniva "Normu" za osposobljavanje srpskih učitelja, koja je u prvo vreme bila samo tromesečni kurs. "Norma" radi do 1811. godine, da bi potom bila zamenjena Kraljevskim pedagogiumom naroda Ilirskog.

SKUPA PLEMIĆKA TITULA

Povelja se čuva kao eksponat u somborskom Gradskom muzeju. Njome je stečena mogućnost da svi građani koji su ispunili uslove i uplatili određen iznos u gradsku blagajnu uživaju plemićki status. Somboru je pripalo 11 okolnih pustara, a grad je raspolagao sa 40.000 požunskih jutara zemlje: dve trećine u livadama, pašnjacima, vinogradima i baštama, dok su jedna trećina bile oranice.