Beogradske priče: Tajanstvena priča starog gramofona

STARI gramofon i stoletni radio-aparat u dnevnoj sobi jedne beogradske porodice "trude se" da dočaraju našim savremenicima kako su živeli njihovi preci s početka 20. veka.

"Beogradske priče" su već imale privilegiju da posete domove nekih uglednih varoških familija, a ovog puta nam je domaćin bila Zola Trdenić, devojka koja ima 17 godina, svršeni je đak muzičke škole, i sa puno poštovanja čuva relikvije koje su joj ostavili pradedovi i prabake, ali i oni koji su ih nasledili.

Među starim, porodičnim predmetima omiljeni joj je gramofon na kojem je nekada davno slušala ploče njena prabaka.

Muzička mašina sa oznakom His masters voice iz 1927. godine, britanske je izgrade, a koristila je neobično čvrste i debele gramofonske ploče. Ima ručku čijim navijanjem bi aparat, uprkos godinama, bio stavljan u pokret, pa i danas besprekorno radi.

- Sa ovom muzičkom spravom proizvođač je isporučivao i kutijicu u kojoj su sačuvane gramofonske igle koje su se spuštale na ploču i tako prenosile zvučni zapis - objašnjava nam Zola. - Baka i deda su sačuvali i posebnu spravicu za čišćenje prašine sa ploča, a brat Relja i ja samo se raspitali i saznali da je ovakav gramofon proizveden u seriji koja je trajala samo do 1931. godine.

Zapisi dedova

PUTOPIS kroz istoriju ove beogradske porodice počeli smo razgledajući staru mašinu, a putovanje nas je, potpuno neočekivano, odvelo među pretke koji su ratovali još u balkanskim ratovima.

Sve je nalik na staru muzičku napravu. I gramofon ima dva načina na koji radi, pa može da bude i vrlo glasan i umereno tih. Donji deo mu je nalik običnoj drvenoj komodi, čija vrata se otvaraju i na taj način se ugađa jačina zvuka.

Milutin Petrović

Tako slušalac koji želi da utiša zvuk i postigne "romantično i tiho muziciranje" pritvori vratanca, dok bi za ples uz popodnevnu čajanku bila širom otvarana, pa bi i muzika koja ispunjava prostoriju bila glasna.

Slično je i sa fotografijama koje pred nas iznosi Zolina i Reljina majka Marina, i vidimo da je stari gramofon samo "zamka" koja nas uvlači dublje u priču, ljubavi i tragedije koje su tokom prošlog veka pregurale mnoge gradske porodice.

Ako slušalac želi da oslušne tihe odjeke iz prošlosti, onda je pred njim veliki posao da pažljivo oseti šta su mu preci ostavili u amanet. A ako hoće samo nemarno da preleti preko uspomena ljudi kojih odavno više nema, i to je vrlo moguće.

Srećom, naši sagovornici su izabrali onaj, prvi put.

- Čuvamo fotografiju koju je brat moje prabake Milutin Petrović poslao majci još 7. maja 1913. godine, iz Prvog balkanskog rata iz okoline Kratova, na kojoj je snimljena četa u kojoj je bio - kaže Marina Trdenić. - U pauzi između bitaka vojnici su se postrojili posebno da bi se fotografisali. A sve to je snimljeno pre više od jednog veka!

Milutin je pripadao 31. klasi ondašnje Vojne akademije koju je pohađao od 1898. do 1900. godine. Njegov drugi brat zvao se Miloš, i obojica su okončala živote braneći Srbiju u Prvom svetskom ratu. Jedan je poginuo na Ceru, a drugi je prešao Albaniju i nastradao na Kajmakčalanu. Ostalo je nekoliko fotografija koje podsećaju na osmehe ovih hrabrih ljudi. I, poneko sećanje.

Sudbina sa Ostroga

Ovo je, u suštini, priča o sudbini ljudi koji se, iz generacije u generaciju nanovo nađu u nevolji, baš kao što je to ovde, na Balkanu, deo tradicije i bezmalo - folklora. Tako je deda naše sagovornice bio istoričar dr Jovo Tošković, koji je često boravio u Beču, skupljajući građu za svoja naučna istraživanja. Sa jednog od tih putovanja doneo je i gramofon s kojim smo počeli ovu priču.

- Bio je monarhista i svestan da će ga Gestapo tražiti, povukao se sa porodicom u Kolašin, a na jednom četničkom sastanku u manastiru Ostrog opkolili su ih partizani. Streljan je odmah potom, a rehabilitovan 1992. godine i njegovo ime postavljeno je u Udruženju književnika Srbije u Francuskoj 7.

Marinini roditelji nemaju ništa lakšu priču. Otac Radomir bio je poreklom iz Bjelopavlića u Crnoj Gori, i tokom okupacije cela porodica odvedena je u Italiju u zarobljeništvo, da bi kraj rata dočekao kao partizanski oficir koji je komandovao oslobađanjem Banjice tokom oktobra 1944. godine.

- Majka je bila iz buržoaske porodice, i neverovatno je da se otac kao partizanski pukovnik oženio nekim iz njenog staleža. Pa ipak, to je bio brak sa najviše poštovanja i čak smo vodili računa o krsnoj slavi. Nije se, u to vreme, moglo slaviti uz pompu, ali smo je ipak dostojanstveno obeležavali.

Na zidu sobe u kojoj razgovaramo stoji upečatljiva slika manastira Ostrog. Pored ostalog, i kao znak pijeteta prema dedi i njegovoj sudbini.

A slika je odmah pored gramofona sa kojim smo počeli ovu pripovest.

A ovakva priča je bila veoma česta među Beograđanima iz prošlog veka...

GRAMOFONSKE PLOČE

TEŠKE i podebele gramofonske ploče iz tridesetih godina čuvaju pravo porodično blago. Tako je proizvođač "Kolumbija" izradio ploču na kojoj Nušićev tekst "Redukcija" recituje nepravaziđena diva ondašnjeg glumišta Žanka Stokić.

"Gramofonska družba" iz Praga štampala je takođe ovakve ploče s tim što je na omotu očuvan i reklamni logo koji pripoveda "kako se postizavaju najbolji uspjesi" sa proizvodima "Glas svoga gospodara".

Na ploči čiju izgradu potpisuje "Edison bel elektronik" snimljena je kompozicija "Kupi mi, majko, top" koju izvode Mijat Mijatović i Paja Todorović.

BOL VEĆI OD VEKA

SVAKA priča koju donose stare fotografije iznosi neku radost, ponos, svaka ima svoju "poleđinu", ali jedna nas je posebno potresla, i Zola i njena majka Marina ih čuvaju sa posebnim pijetetom.

Njihov predak Miloš Petrović uspeo je da pređe Albaniju i preživi sve stravične muke koje su naši stari pregurali i najzad se dokopao Krfa. A onda ga je čekao najveći bol...

- Njegova porodica, supruga sa dvoje dece uputila se ka njemu, iz Francuske, brodom prema tom grčkom ostrvu - priča Marina Trdenić. - Sve što znamo jeste da je lađa na kojoj su se nalazili torpedovana i da je srpski oficir tako saznao da mu je pobijena porodica.

Neutešan, na fotografiji nastaloj u novembru 1916. godine u Marselju, samo je ispisao potresne reči: "Moja izgubljena sreća, ljubav i nada. Nesrećni Miloš!"

Nedugo zatim se i on preselio među njih, poginuvši posle proboja Solunskog fronta.