Srbija

SVEDOK PRAISTORIJE, POSLEDNJA PRESTONICA SREDNJOVEKOVNE SRBIJE: Smederevo - grad bogatog kulturnog nasleđa i čuvar tradicije

Jelena Ilić

22. 08. 2026. u 07:00

U PRVOM veku, prema istoričarima, Evropa je znala za tri važna grada - Rim, Istanbul i Smederevo. Prvi pisani pomen Smedereva zabeležen je 1019. u povelji vizantijskog cara Vasilija, a sledeći u povelji kneza Lazara iz 1381. godine.

СВЕДОК ПРАИСТОРИЈЕ, ПОСЛЕДЊА ПРЕСТОНИЦА СРЕДЊОВЕКОВНЕ СРБИЈЕ: Смедерево - град богатог културног наслеђа и чувар традиције

Grad Smederevo se nalazi uz pravac rimske granice (Limes) i Carigradskog druma, što je tokom istorije bitno određivalo njegov značaj i ulogu u istorijskim događajima. Kao takvo, ovo mesto ima kontinuitet od praistorije, preko antike i srednjeg veka do današnjih dana. O svim tim vremenima svedoči bogato kulturno nasleđe oličeno u više lokaliteta.

Poseban značaj Smederevo dobija početkom 15. veka, u doba despota Đurđa Brankovića, kada postaje poslednja prestonica srpske srednjovekovne države i sedište crkvenog i privrednog života. Sagrađena je Smederevska tvrđava, čiji bedemi i danas stoje i svedoče o burnoj prošlosti grada, ali i značaju Smedereva koji već tada premašuje lokalnu i regionalnu dimenziju.

Smederevska tvrđava, kao sedište prestone Srbije u 15. veku, smeštena je na desnoj obali Dunava, na ušću reke Jezave. Unutrašnji prostor zauzima 11 hektara. Građena je po uzoru na Carigradsku tvrđavu, i predstavlja jednu od najvećih tvrđava u Evropi.

Dve godine dele Smederevo od obeležavanja šest vekova od gradnje Smederevske tvrđave. Prvo je 1428. podignut Mali grad, rezidencija Despota Đurđa, u kojem se nalazila biblioteka i kovnica novca. Potom, 1439. godine izgrađen je i Veliki grad i još 19 kula sa bedemima.

Izgradnja Malog grada trajala je samo dve godine. Najreprezentativniji deo Malog grada bila je Velika sala za prijeme – Sala magna audientia, ukrašena sa tri gotičke i jednom romaničkom biforom - prozorima isklesanim u kamenu, jedinstvenim primerom u izgradnji srednjovekovnih gradova u Srbiji. Danas, ovaj ambijent živi kao fantastična pozornica za brojne festivale.

Smederevska tvrđava čuvar je ne samo lokalnog, već i nacionalnog nasleđa i tradicije.

Ovde se nalazi jedan od retkih dokaza o starom srpskom kalendaru koji godine broji od postanka sveta, a važio je do 19. veka, i koji se razlikuje od današnjeg 5.508 godina. Ispod velikog krsta na kuli Donžon ispisan je tekst koji u prevodu glasi: “Hristu Bogu blagoverni despot Đurađ gospodar Srblja i pomorja zetskog po naredbi (volji) njegovoj sagradi se ovaj grad u leto 6938. Iznad krsta je ispisan tekst ‘Car slave‘ i znaci ‘Isus Hristos pobeđuje‘.”

Smederevo je imalo najvredniju srednjovekovnu vladarsku biblioteku u Srbiji. Đurađ Branković brižljivo je sakupljao i čuvao vredne rukopise koji su bili smešteni u dvorskoj kapeli u Malom gradu. Pretpostavlja se da je tu bilo oko 100 rukopisnih i štampanih knjiga, a pronađeno je do sada 24 za koje se sigurno zna da su pripadale despotovoj biblioteci, jer sadrže zapise, potpise i despotov grb. Nakon pada Smedereva 1459. godine, kada se despot Đurađ već upokojio, Turci su dozvolili porodici da iznese iz grada ono najvrednije, a to je bila despotova biblioteka. Dragoceni rukopisi danas su u Parizu, Londonu, Moskvi, Sankt Peterburgu, Budimpešti, Odesi, Hilandaru, na Svetoj Gori...

Takođe, ovde se nalazilo i veliko svetilište. Naime, verujući u čudo koje bi spaslo Srbiju, despot Đurađ je otkupio mošti Svetog Luke od turskog sultana za trideset hiljada zlatnih dukata. Prenos moštiju iz Epira u Grčkoj, kao i doček ove relikvije u Smederevu 1453. godine predstavljao je najveličanstveniji događaj u srednjovekovnoj istoriji Smedereva.

Prema sačuvanim spisima, “mošti Svetog Luke unete su u novosazidanu Blagoveštenjsku crkvu i položene sa desne strane dveri. Čuvane su u Smederevu do pada grada i odnošenja relikvije 20. juna 1459. godine. Iza svetitelja ostala je i najveća misterija crkve u kojoj su njegove mošti ležale šest godina, jer njeni ostaci ni do danas nisu pronađeni. Pretpostavke pojedinih istoričara i arheologa govore da je u njoj sahranjen i sam despot Đurađ, jer njegov grob do danas nije pronađen.

U toku je nominacioni proces za upis Smederevske tvrđave na svetsku listu UNESKO kulturne baštine. Oni koji rade na ovom važnom procesu, očekuju da će se Smederevska tvrđava naći na ovoj listi i pre obeležavanja šest vekova od nastanka.

U zanimljive činjenice spada i ta da je Smederevo je imalo dvorskog kompozitora skoro 200 godina pre ostatka Evrope. Kir Stefan Srbin je na prestonom dvoru u Smederevu, u 15. veku komponovao dela u najlepšem maniru srednjovekovne vizantijske i crkvene muzike.

Vila „Zlatni breg“ - rezidencija dinastije Obrenović

Vila „Zlatni breg“, nekadašnja letnja rezidencija dinastije Obrenović, jedno je od najlepših i najznačajnijih mesta kulturno-istorijskog nasleđa Smedereva.

Njena priča započinje u 19. veku, kada je knez Miloš Obrenović na ovom prostoru podigao imanje sa vinogradima i konakom, nastavljajući tradiciju vinogradarstva još iz rimskog perioda, kada je ovaj kraj bio poznat kao Mons Aureus – Zlatno brdo. Tokom vremena, imanje je razvijano i uređivano, a knez Mihailo je 1865. godine podigao letnjikovac, dok je krajem 19. veka, zahvaljujući kraljici Nataliji, vila dobila reprezentativan izgled i postala mesto okupljanja srpske kulturne elite.

U periodu vladavine dinastije Obrenović, letnji kraljevski dvor bio je središte društvenog i kulturnog života. Nakon burnih istorijskih događaja, vila je tokom 20. veka imala različite namene – od vojne bolnice do državne rezidencije. Danas, vila „Zlatni breg“ je spomenik kulture od posebnog značaja i otvorena je za posete uz najavu.

Letnji dvor srpske dinastije Obrenović u Smederevu čuva detalje nekih od najvažnijih događaja u srpskoj istoriji. Tako je i sa skandalom oko lažne bremenitosti srpske kraljice Drage, o čemu su pisale sve svetske novine. Javnosti je možda manje poznato da je kraljevski par sedam dana nakon venčanja u Sabornoj crkvi u Beogradu, čin venčanja ponovio i u crkvi Svetog Đorđa u Smederevu. Bili su obučeni u iste odore - kraljica u remek-delu tadašnje mode, satenskoj haljini boje slonovače sa briselskom čipkom i biserima, a kralj u vojnoj uniformi sa epoletama i odlikovanjima. O ovome su detaljno pisale “ Srpske novine”.

Vest o kraljičinoj trudnoći, koja je, ispostaviće bila lažna, objavljena je iz letnjikovca u Smederevu, a objavio ju je kralj Aleksandar 8. maja 1901.

- Fracuski lekar Kole pregledao je kraljicu na dvoru u Smederevu u prisustvu dvorskog lekara Mihajla Veličkovića. Dr Kole i kraljica razgovarali su na francuskom jeziku, tako da dvorski lekar nije razumeo pojedinosti tog razgovora... Pariski lekar zaključio da je bremenita već četiri nedelje, a o trudnoći sastavljeno uverenje koje su potpisala oba lekara. Odlazeći iz Smedereva, doktor je ostavio kraljici tabak sa upustvima o načinu života do porođaja, navodi istoričarka Ana Stolić u svojoj knjizi „Kraljica Draga Obrenović“.

POGLEDAJ GALERIJU

Crkva Uspenja Presvete Bogorodice iz prve polovine 15. veka

Srednjovekovna crkva Uspenja Presvete Bogorodice iz prve polovine 15. veka nalazi se u centralnom delu Starog smederevskog groblja. Arheološka iskopavanja obavljena 1982. godine pokazala su da je hram podignut na mestu starije nekropole. Utvrđena je za spomenik kulture 1947. godine, a 1979. godine kategorizovana od velikog značaja. Odmah do nje nalazi se i Spomen-kosturnica posvećena žrtvama stravične eksplozije municije 1941. godine u Smederevskoj tvrđavi čije zidine su, uprkos brojnim žrtvama, ipak spasle grad od potpunog uništenja.

O očuvanju bogatog kulturnog nasleđa brinu se Muzej u Smederevu i Narodna biblioteka Smederevo. Od 2022. godine realizovan je projekat „Smederevska digitalna biblioteka“ čije je finansiranje u potpunosti podržalo Ministarstvo kulture i informisanja Republike Srbije. Tako je obezbeđen dugoročan i autonoman rad na digitalizovanju kulturnog nasleđa koje se baštini u biblioteci. Ovim projektom omogućeno je neograničeno korišćenje i edukacija o lokalnom kulturnom nasleđu .

Postavka Muzeja u Smederevu, nastalog pre skoro sedam decenija, je zavičajnog tipa. Predmeti koji se izlažu uglavnom su pronađeni na teritoriji Smedereva i okolone, ili su važna svedočanstva o prošlosti kraja. Vremenski period koji je predstavljen izloženim predmetima hronološki obuhvata raspon od daleke geološke prošlosti, preko praistorije i pojave prvih ljudskih kultura, do sredine 20. veka.

PRVI U OKTAGONU

SAZNAJ ŠTA JE NA MENIJU

MERIDIANBET

21. 08. 2026. u 15:51

Društvo

Rusi spasili 50 srpskih kuća: Moskva objavila snimke kako gase požare u Srbiji

2026-08-21 10:38:00

Svet

Ivan u kućnom pritvoru čeka suđenje: Ima samo 14 godina i najmlađi je na listi terorista

2026-08-20 18:46:00

Pratite nas i putem iOS i android aplikacije

Klikni na zvezdicu u gornjem desnom uglu i zaprati Novosti na Google News platformi

OVO JE UKRAJINAC UHAPŠEN ZBOG SABOTAŽE SEVERNOG TOKA: Već jednom izmakao Nemcima, sada mu sledi izručenje

Svet

0 13

OVO JE UKRAJINAC UHAPŠEN ZBOG SABOTAŽE SEVERNOG TOKA: Već jednom izmakao Nemcima, sada mu sledi izručenje

Drugi osumnjičeni optužen za učešće u eksplozijama na gasovodu Severni tok 2022. godine uhapšen je u Hrvatskoj i biće izručen Nemačkoj, saopštili su nemački tužioci danas.

19. 08. 2026. u 13:28