Novi Sad na čijim ulicama svakodnevno izduvne gasove ispušta oko 120.000 automobila, otpočeo je pripreme za sticanje zvanja "Zelena prestonica Evrope". Da je 1905. takva titula postojala, ne bi ona izmakla Srpskoj Atini jer te godine u ovoj varoši postojao je samo - jedan automobil.

Ponosni vlasnik četvorotočkaša - prvenca bio je novosadski advokat, političar i gradonačelnik Stevan Adamović (1870-1945) sa mestom stanovanja u Grčkoškolskoj ulici broj 3. Automobil francuske proizvodnje De Dion Boutun, benzinac, imao je četiri konjske snage, "jurio" je približno 25 kilometara na sat, a do Novog Sada stigao je vozom.

Auto koji je Stevanu povodom položenog advokatskog ispita kupila njegova baka (po drugim spisima bila je to baka njegove supruge), imućna udovica Marta Kondoroši, bio je prava atrakcija za Novosađane. Do tada automobile su viđali samo na ulicama Pešte, Beča, Pariza i Beograda. U prestonicu Srbije prvi automobil stigao je 1903. godine.


PROČITAJTE JOŠ: Priče iz Vojvodine: Srce ište u Žitište

U knjizi "Ime i prezime Novi Sad" (izdanje "Prometeja") navedeno je da je nekom prilikom u centru grada zbog kvara Adamovićev auto iznenada krenuo unatrag, što su brojni zagledani prolaznici dočekali aplauzom oduševljenja. Mislili su da prisustvuju auto-akrobaciji.

Kako god da je bilo, činjenica je da je prvi automobil provozan novosadskim ulicama 19 godina pošto je nemački inženjer Karl Benc 1886. godine u Manhajmu konstruisao prvi četvorotočkaš i tim izumom zaludeo čovečanstvo.

Limuzine u Ulici kralja Aleksandra / Foto Istorijski arhiv Grada Novog Sada

- U literaturi i periodici često je vođena neargumentovana rasprava o tome kada i kako je stigao prvi automobil u Novi Sad. - kaže za "Priče iz Vojvodine" Petar Đurđev, direktor istorijskog arhiva grada Novog Sada i autor istraživačkog rada baziranog na arhivskoj građi koja svedoči o pojavi i broju prvih automobila u Novom Sadu u periodu 1904-1923. godine.

Ćurđev navodi da je novosadski list "Dan" 11. oktobra 1935. godine pisao da se prvi auto na novosadskim ulicama pojavio 1909, a da je njegov vlasnik bio Vladimir Stefanović. Prema ovom navodu, to je bio auto marke Nekarsum, kupljen u Nemačkoj za 26.000 kruna.

U istom dnevnom listu, ali 28 godina docnije, dugogodišnji radnik Muzeja Novog Sada i vrsni poznavalac istorije ovog grada Živko Marković je 15. maja 1963. objavio tekst u kojem kaže da je prvi automobil stigao u Novi Sad 1892. godine i da je bio tipa De Dion Boutun. Auto je prema ovom izvoru kupljen na Pariskoj izložbi 1892. godine i plaćen je 6.000 franaka.

Gradonačelnik Stevan Adamović / Foto Istorijski arhiv Grada Novog Sada

Na osnovu istraživanja inženjera Velibora Niševića utvrđeno je da prvi pismeni trag o automobilu u Novom Sadu vodi do 1905. godine. To je navedeno u dokumentu u kojem gradske vlasti odgovaraju na naredbu mađarskog ministra odbrane iz 1904. godine upućenu lokalnim vlastima da istraže automobile i kamione, mehanizaciju za puteve, plugove i parne valjke koji se nalaze na teritoriji lokalne opštine.

Tada je popisan samo jedan automobil (De Dion, tip voiturette) koji je bio u vlasništvu dr Stevana Adamovića. Nišević je mišljenja da je na osnovu iznetih tehničkih karakteristika, vidljivih detalja sa fotografije koja je sačuvana (karoserije, oblik blatobrana, nogostupa, radijatora, hladnjaka, zadnje glavčine, ručice menjača) reč o automobilu De Dion Bouton i to jednom od prvih modela proizvedenih 1899. godine.

- Proizilazi zaključak da je prvi automobil u Srpsku Atinu mogao da dođe samo posle te godine. Tvrdnja Živka Markovića da je auto kupljen na Pariskoj izložbi 1892. ne odgovara realnom stanju, jer Pariska izložba je održana 1900.godine - kaže Đurđev.

Znatno su jasniji podaci o automobilskom saobraćaju u Srpskoj Atini posle 1918. godine, po okončanju Velikog rata i prisajedinjenju oblasti današnje Vojvodine Kraljevini Srbiji. Pred gradskim vlastima su se našli ogromni izazovi prihvata vojnika koji su se vraćali sa ratišta i zarobljeništva i borbe sa epidemijom španske influence. Trebalo je takođe organizovati i društveno-ekonomski život i funkcionisanje komunalnog sistema u miru. Zbog svega toga gradski oci su morali da vode računa o svakom resursu, pa su na red došli i automobili.

Automobil pred Železničkom stanicom / Foto Istorijski arhiv Novog Sada

Komadant mesta obavestio je gradonačelnika Novog Sada 8. februara 1919. godine, da je učestala pojava privatnih automobila na ulicama grada, što može da se iskoristi "za prikupljanje plena". Takođe je izneo mišljenje da za vreme rata nije moglo biti privatnih automobila, zbog čega se svi automobili moraju popisati.

Traženo je da se sve kupovine, kao i prenosi vlasništva nad automobilima izvršeni tokom rata, moraju proglasati nevažećim osim u slučaju da sopstvenik, kojim slučajem, kod sebe ima originalan račun od fabrike u kojoj je kupovina izvršena. Ko je imao takav račun, morao je dobiti pismenu dozvolu, a civilne vlasti su bile obavezane da za auto izdaju registarski broj. Automobili koji nisu dobili ovu potvrdu nisu mogli da se uključe u saobraćaj.


PROČITAJTE JOŠ: Priče iz Vojvodine: Samo kafana zna za smeh i suze

Gedeon Dunđerski sa porodicom / Foto Istorijski arhiv Grada Novog Sada

Gradonačelnik Novog Sada Jovan Živojnović odgovorio je 18. februara 1919. godine Kraljevskoj srpskoj komandi mesta da na teritoriji Novog Sada postoje dva privatna putnička automobila i da su svojina Narodne uprave za Banat, Bačku i Baranju. U daljem izveštaju stoji da predsednik Narodne uprave dr Jovan Lalošević mora automobile označiti brojevima 1 i 2 pošto nije bilo drugih privatnih automobila u gradu.


LIMUZINE DUNĐERSKOG

PREMA zabeleškama iz 1922. i 1923, Gedeon Geda Dunđerski (1875-1939) začetnik bogatstva ove porodice koja je iz Hercegovine doselila u Bačku, imao je tri automobila marke Franz, Italia i Graf und Stift. Automobili su imali od 24 do 40 KS, a vlasnik ih je parkirao u Ulici kralja Petra 35. Gedeonovo bogatstvo obuhvatalo je dvorac u Čelarevu, a imao je posede u Srbobranu, Bačkom Gradištu, Novom Sadu, Bačkoj Palanci. Imao je nekoliko fabrika širom Vojvodine. Bio je suvlasnik i fabrike ratnih aviona "Ikarus", te osnivač i suvlasnik fabrike avionskih motora u Rakovici. Biran je i za predsednika Matice srpske od 1911. do 1920. kao i za poslanika u Ugarskom saboru. Učestvovao je na Mirovnoj konferenciji u Parizu 1920. godine. Bogatu biblioteku 1929. poklonio je Univerzitetskoj biblioteci u Beogradu.

Automobil i tramvaj pred hotelom "Kraljica Marija" (danas hotel "Vojvodina") / Foto Istorijski arhiv Grada Novog Sada


STEVAN OSNOVAO I BIOSKOP

VLASNIK prvog automobila Stevan Adamović, izdanak čuvene vinarske porodice, u Pešti je stekao titulu doktora prava te se godinama u rodnom Novom Sadu zajedno sa sinovima Fedorom i Aleksandrom uspešno bavio advokaturom. Stevan je bio jedan od osnivača Advokatske komore u Novom Sadu i bezmalo dve decenije njen predsednik. Godine 1910. otvorio je prvi stalni bioskop u gradu "Apolo" na mestu današnjeg "Apolo centra". Bio je poslanik Velike narodne skupštine, koja je 25. novembra 1918. u Novom Sadu proglasila prisajedinjenje Bačke, Baranje i Banata Kraljevini Srbiji. U periodu 1918/20. bio je gradonačelnik Novog Sada. U njegovom mandatu doneta je i odluka o spajanju grada sa Petrovaradinom i Sremskom Kamenicom.

Petar Đurđev, direktor Istorijskog arhiva Novog Sada / Foto Nenad Karlić


TOLSTOJEV ZET

IZ godine u godinu broj automobila u Novom Sadu se brzo uvećavao. Gradska uprava 1920. izdaje zvaničnu svedodžbu Oldrihu Bakovskom da je vlasnik 10 automobila i jednog primerka mašinskih kola bez motora "koji nisu ratni plen već privatno vlasništvo". Bakovski je bio vlasnik trgovačkog društva "Balkan" iz Novog Sada, a u svom posedu je imao automobile ovih proizvođača: "Laurin Klement" (dva komada), "Valter" (dva), "Fijat", "Marta", "Prato", "Graf" i "Štift" i "Stude Baker" (dva komada). Ondašnji Novi Sad zapamtio je ovog rođenog Pražanina po braku sa Verom, unukom čuvenog ruskog pisca Lava Nikolajeviča Tolstoja.