ZABORAVLJENE MASOVNE GROBNICE STRADALNIKA: Ni 80 godina od čuvene bitke, Kozarački logoraši ubijeni na Sajmištu i dalje nemaju valjan spomenik

NI na jubilej, 80 godina od strašnog stradanja civila na Kozari, posle nemačko-ustaške ofanzive u leto 1942. godine, i isto toliko vremena od Novosadske racije (u januaru), kada su mađarski okupatori ubijali i bacali pod led Srbe, Jevreje i Rome, masovne grobnice Kozarčana i utopljenika koje je doneo Dunav, nisu dostojno obeležene na Gardošu.

Foto N. Fifić

Naime, na Jevrejskom groblju u Zemunu postoje tri masovne grobnice, od kojih su dve vezane za užasne zločine nad civilima. Prva se nalazi u velikom ulegnuću i na njoj postoji spomenik, koji je podigao SUBNOR 1953. godine, sa skromnim tekstom "Žrtvama fašističkog terora 1941-1945" Bez oznake ko su bile te žrtve, kako su nastradali i koliko ih ima. Druga se nalazi pored nje i na planu groblja obeležena je kao masovna grobnica utopljenika.

- U pitanju su utopljenici za koje se veruje da ih je doneo Dunav, posle Racije u Novom Sadu - kaže Nenad Fogel, predsednik Jevrejske opštine Zemun.

Foto N. Fifić

Ubijanja u Raciji počela su u Bačkoj na pravoslavni Božić i trajala su do kraja januara.

Samo u Novom Sadu je od 21. do 23. januara ubijeno oko 2.000 ljudi, od kojih je većina kamionima ili pešice poterana na plažu Štrand. Tu su likvidirani jedan po jedan i bacani pod zaleđeni Dunav. Veliki broj ovih tela, kaže Fogel, reka je donela do zemunskih obala.

U drugoj, većoj masovnoj grobnici, na čijem spomeniku piše da su tu sahranjene žrtve fašističkog terora, leže ostaci oko 6.500 civila ubijenih u logoru na Starom sajmištu.

Posle kozaračke ofanzive, većina uhapšenih muškaraca, žena i dece poterana je u jasenovački sistem logora, ali i na Staro sajmište, koje je formalno bilo na teritoriji NDH, iako su njime upravljali Nemci. Prema rečima istoričara prof. dr Milana Koljanina, više hiljada muškaraca stiglo je u Prihvatni logor na Sajmištu radi slanja u nemačke koncentracione i radne logore.

Iza žica su vladali glad i razne epidemije. Logoraši su goli do pojasa boravili pod letnjim suncem, izloženi užasnoj torturi nemačke komande i logorskih policajaca iz redova zatočenika. To je dovelo do velike smrtnosti. Pomor je naročito porastao u avgustu, kada je dnevno umiralo prosečno 76 ljudi. Samo 22. avgusta zabeleženo je 340 mrtvih.

- Leševe su zaprežnim kolima odvozili radnici Gradskog fizikata, službe Gradskog poglavarstva u Zemunu, u pratnji nemačkih vojnih žandarma i sahranjivali u, već pripremljene, velike rake na zemunskim grobljima. Odvoženje i zakopavanje vršeno je u kasnim večernjim časovima, ali je prolazak kolone sa nabacanim telima, mučno delovao na stanovnike Zemuna. U prvoj polovini 1942. sahranjivanje je kraće vreme vršeno na Katoličkom i Pravoslavnom groblju, ali je ubrzo nestalo mesta, pa je nastavljeno na Jevrejskom - kaže Koljanin.

Foto V. C. S.

Odeću sa mrtvih, najčešće krvavu, grobari i sprovodnici kola jeftino su prodavali po obližnjim kafanama.

Ubrzo posle oslobođenja Zemuna, krajem 1944. godine, Državna komisija za utvrđivanje zločina okupatora i njihovih pomagača formirala je Anketnu komisiju za ispitivanje zločina u logoru na Sajmištu. Ona je izvršila ekshumaciju žrtava na Jevrejskom groblju i Bežanijskoj kosi (Belanovićeva rupa). U 23 masovne grobnice na Jevrejskom groblju pronađeno je ukupno 6.500 žrtava.

Istoričar Nikola Radić Lukati misli da su tada ekshumirani i utopljenici, ali da je njihov broj dodat broju ubijenih logoraša.

- Novine u Nedićevskoj Srbiji pisale su o leševima koji su dolazili Savom tokom 1942. iz Jasenovca i zadržavali se na rtu, kod Nebojšine kule. Moguće je da je to koincidiralo sa leševima koji su stigli Dunavom, posle Racije. Ubijeni su tada često sahranjivani pored zidova grobalja i na jevrejskim grobljima. Tako su ubijeni u logoru na Banjici sahranjivani pored zidova Novog groblja i na Jevrejskom groblju, pa je moguće da su ubijeni u Novom Sadu završili u Zemunu - kaže ovaj istoričar.

Ilustracija V. N.

U trećoj masovnoj, muslimanskoj grobnici, veruje se da su sahranjeni ostaci mobilisanih pripadnika Handžar divizije, koji su umrli na putu za Istočni front.

TRISTA UTOPLjENIKA

PREMA jednom izveštaju zemunskog Saveza boraca, u masovnoj grobnici utopljenika sahranjeno je više od 300 žrtava Racije. Neka tela su posle otapanja Dunava stigla i do Beograda i sahranjena na Novom groblju.

Preporučujemo

Beograd

0 0

OSKRNAVLjENO JEVREJSKO GROBLjE: Nepoznati počinioci uništili spomenik u Ruzveltovoj ulici

25. 11. 2021. u 16:19

Srbija

0 1

POSLE POLA VEKA: U Novom Kneževcu konačno uređeno i osveštano Jevrejsko groblje

19. 11. 2021. u 14:29

Društvo

0 1

KUĆA SEĆANjA NA 18.000 ŽRTAVA: Posle više decenija počinju radovi na Memorijalnom centru "Staro sajmište"

05. 05. 2022. u 11:00

Društvo

1 3

POČELA SELIDBA SA STAROG SAJMIŠTA: Ni 80 godina od osnivanja ozloglašenog logora ne postoji kompleks posvećen žrtvama

14. 12. 2021. u 09:10

Pratite nas i putem iOS i android aplikacije