Vojvođanske priče: Hram gusara sa Dunava

GUSARI sa Dunava podigli su u Staparu kod Sombora pravoslavnu crkvu Vavedenja Presvete Bogorodice, čiji je ikonostas uradio najčuveniji srpski slikar s kraja 18. veka Jakov Orfelin. Aktivista staparskog muzeja Dejan Milić ističe da je Orfelinov živopis najdragocenija umetnička vrednost u ovom selu i ponos meštana, čija je crkva pod zaštitom države kao spomenik kulture od velikog značaja.

- Prema šematizmu Eparhije bačke, prva crkva u Staparu napravljena je 1753. godine od pruća i blata, a 1776. godine počela je izgradnja sadašnjeg hrama, koji je završen 1790. godine. Za oslikavanje ikonostasa angažovan je “cezaro-kraljevski akademski maler (moler)” Jakov Orfelin. Njemu je za taj posao plaćeno 3.000 forinti. On je za toliki novac, kad se odbiju troškovi za boje i materijal, mogao u to vreme da kupi tri kuće u Sremskim Karlovcima. Za njegov rad 1.000 forinti obezbeđeno je iz crkvene blagajne, a 2.000 forinti poklonilo je obščestvo (opština) - navodi Milić.

Na prostor sadašnjeg Stapara 1752. godine doselilo se “sto pari” porodica, pa je selo, prema legendi, zbog toga dobilo ime Stopar, koje se s vremenom pretvorilo u današnji naziv. Deo sela severno od crkve naselili su zemljoradnici, a jug su zauzeli stočari, među kojima je bilo najviše ovčara.

Stapar je nastao na pustari, na koju su preseljeni stanovnici Bokčenovca (Bokčenovića) i Vranješeva, naselja u okolini Apatina, koja više ne postoje. Oni su, negodujući protiv kolonizacije Nemaca u Bačku, započete 1748, presretali lađe na Dunavu i pljačkali došljake.

- Žalbe na srpske gusare u Bokčenovcu bile su mnogobrojne. Dunavom nije mogla da prođe nijedna lađa, a da ne bude opljačkana. Zato su naredbom carice Marije Terezije, stanovnici Bokčenovca, kao i Vranješeva, silom preseljeni u pustaru Prigrevica - Sentivan, a potom i na prostor današnjeg Stapara - predočava Milić.

Seobi se protivio i poslednji srpski sveštenik u Bokčenovcu, pop Trifun Popić, koji je umro 1776. godine, na početku gradnje staparske crkve.

- Pop Trifun je začetnik svešteničke loze Popovića (izvedeno od Popić), koja je u Staparu od 1752. dala 15 generacija, a završila se 1965. godine upokojenjem protojereja stavrofora Ivana Popovića, koji je umro 4. decembra, baš na Vavedenje presvete Bogorodice, pa je hramovna slava sela bila pretvorena u žalost - ispričao nam je Milić.

BOGOMOLjA ZA POTOMSTVO

SELO je dobilo veliku crkvu u vreme kad su meštani živeli uglavnom u kolibama i trščarama, a ne zna se koliko je tada bilo pravoslavnih porodica.

- Nejasno je zašto su je podigli tako veliku, ako ih je bilo malo? Ili su je pravili za buduća pokolenja, verujući da će imati dosta potomaka - napominje Milić.

OŽIVLjENI ORIGINALI

IKONOSTAS staparske crkve sastoji se od 42 ikone i medaljona, koje je Jakov Orfelin uradio u baroknom stilu. Prilikom obnove crkve 1898. za reparaciju ikona bio je zadužen dekorater iz Sombora Ljudevit Štajner.

- Umesto da ikone samo osveži, on je potpuno premazao Orfelinove crteže, praveći njihove kopije. To su tek 1956. godine otkrili stručnjaci Pokrajinskog zavoda za zaštitu spomenika kulture, koji su skinuli Štajnerov premaz i oživeli Orfelinove originale - veli Milić.