Derviš i smrt - proza veka

Dušan STANKOVIĆ

29. 04. 2004. u 17:25

Дервиш и смрт - проза века
Slavno delo Meše Selimovića iduće srede na kioscima. U akciji "Knjiga veka", koju je naš list vodio pre četiri godine, a u kojoj su učestvovala 82 kritičara, "Derviš i smrt" proglašen za najbolje prozno delo 20. veka. To je roman koji ne prestaje da začuđuj
U NAJVEĆOJ anketi ikad organizovanoj među piscima i kritičarima, koju je naš list organizovao tokom čitave 2000. godine (bilo 82 učesnika) delo "Derviš i smrt" Meše Selimovića (1910-1982) dobilo je 70 glasova i proglašeno najboljom srpskom knjigom 20. veka u prozi. U sličnoj anketi koju je nedeljnik "NIN" sproveo, a povodom 50. godišnjice nagrade, za najbolji roman godine, ovo delo je takođe izabrano kao najbolje. I upravo "Derviša" naš list objavljuje iduće srede u ediciji "Novosti".

A kada je ova knjiga objavljena u Parizu, u najuticajnijem francuskom listu "Mondu" Simon Moris, prevodilac i kritičar, je napisao: "Derviš i smrt" je roman zrelosti koji ne prestaje da začuđuje i postavlja uznemiravajuća pitanja". Čim je 1966. godine objavljen "Derviš", ovo delo, za dve godine u ondašnjoj Jugoslaviji štampano je u 100.000 primeraka, što je bila retkost i za zemlje koje imaju mnogo bogatiju tradiciju od nas.

Glavni junak Ahmet Nurudi, priča u romanu o relativnosti ljudskog mišljenja, dilemama čoveka pred svetom i sobom, svrsishodnosti dogmi i života, moralnim nedoumicama: "Počinjem ovu svoju priču(...) da ostane zapis o meni, zapisana muka razgovora sa sobom, s dalekom nadom da će se naći neko rješenje kad bude račun sveden, ako bude, da ostavim trag mastila na ovoj hartiji što čeka kao izazov. Ne znam šta će biti zabilježeno, ali će u kukama slova ostati nešto od onoga što je bivalo u meni, pa se više neće gubiti u kovitlacima magle, kao da nije ni bilo, ali da ne znam šta je bilo. Tako ću moći da vidim sebe kakav postajem, to čudo koje ne poznajem, ali čini mi se da je čudo što uvijek nisam bio ono što sam sada".

Desetak godina po objavljivanju "Derviša" i romana "Tvrđava" štampan je obiman zbornik u kojem su objavljena mišljenja ondašnjih tridesetak naših istaknutih kritičarskih pera. Svi su se složili u sledećem. Zastupajući mišljenje da je ljudski rod "teško izmenjiv", Selimović je u sudbini junaka derviša Nurudina prikazao sliku one i ovakve vlasti koja se održava nasiljem i bezakonjem, pa tako junak postaje simbol večnog i uzaludnog pobunjenika protiv "slepih sila" koje ugrožavaju njegovu i opštu čovečnost. Ta ugroženost čoveka pred "zavodljivim silama vlasti" prikazana u dekoru istorije i drevnog bosanskog ambijenta, samo je jedna od bitnih osobina tog epskog dela koje svoj uspeh u prvom redu ima da zahvali umetničkom ostvarenju.

U "Knjizi veka", koju su "Novosti" objavile posle glasanja 82 književna kritičara, "Derviš", kao najbolje delo, uglavnom se poklapa sa osnovnim obrisima književnoistorijske slike srpske proze 20. veka. Prvo mesto "Dervišu" nije iznenađujuće. I pored svega, neki kritičari su zapazili da se sada o njegovom stvaralaštvu i njegovom delu uopšte nedovoljno govori. Razlozi za to su mnogostruki. Da on pripada nedvosmisleno srpskoj književnosti, potvrdio je pismom koje se čuva u SANU. Napisao ga je 1975. a u njemu se, između ostalog, navodi: "Još u vrijeme kada se počelo javljati pitanje kojoj od jugoslovenskih književnosti pripadaju pisci srpskohrvatskog jezika, ja sam pokušavao u više navrata da se oduprem svakom uprošćenom razvrstavanju književnih stvaralaca prema nacionalnim, republičkom ili čak pokrajinskom osnovu... U jednoj prilici bio sam prinuđen i da lično, napismeno, potvrdim ispravnost postupka istoričara književnosti koji me uvrstio u svoju knjigu o posleratnoj srpskoj književnosti".

On još dodaje: "Potičem iz muslimanske porodice, iz Bosne, a po nacionalnosti sam Srbin. Pripadam srpskoj literaturi, dok književno stvaralaštvo u BiH, kome takođe pripadam, smatram samo zavičajnim književnim centrom, a ne posebnom književnošću srpskohrvatskog jezika..."

Mešina nagrada
KADA su "Večernje novosti" i Udruženje izdavača i knjižara Jugoslavije 1988. osnivali nagradu za knjigu godine (za dela svih žanrova) nije bilo mnogo dvoumljenja kako će ona da se zove. Ponela je ime Meše Selimovića, kao znak priznanja za književni opus velikog pisca.
Do sada su ovu nagradu dobili: Dubravka Ugrešić, Milorad Pavić, Slobodan Selenić, Svetlana Velmar Janković, Radoslav Bratić, Ivan V. Lalić, Radoslav Petković, Dragan Jovanović Danilov, Antonije Isaković, Dobrica Ćosić, Goran Petrović, Dobrilo Nenadić, Milosav Tešić, Radovan Beli Marković, Danilo Nikolić, Rajko Petrov Nogo i ove godine Vojislav Karanović.

"Tajni" sastanci
PO dolasku u Beograd Meša Selimović je stanovao na osmom spratu u Jovanovoj 39. U njegovom stanu uvek je bilo mnogo prijatelja, najčešće su se tu okupljali ondašnji "opasni disidenti", kao što su bili Dobrica Ćosić, Borislav Mihailović Mihiz, Dragoslav Mihailović...
Gradski komitet je to sve pratio, kao i Brozovi doušnici, pa je Mešina supruga veoma ljubazna Darka uvek tešila ono malo novinara koji bi se tu zatekli rečima da se ne brinu, jer "književnici ne ruše državu"!


Pratite nas i putem iOS i android aplikacije