DREVNI KOPRIJAN SVEDOČI O 1.500 GODINA RATOVANJA: Arheološka istraživanja utvrđenja koje pamti sukobe Vizantinaca, Srba, Bugara i Osmanlija

Na ovom prostoru, u atarima sela Malošište i Klisure, oko 11 kilometara od Niša, još u romejskim izvorima se pominje tvrđava Komplos iz 6. veka i veoma je moguće da su starija utvrđenja neprestano rušena i zatim obnavljana u mnogobrojnim sukobima Vizantinaca, Srba, Bugara i Osmanlija koji su ovuda prohujali. Rukovodilac istraživanja dr Vesna Bikić kaže da je logično očekivati i nalaze iz vremena srpsko-romejskih sukoba u 12. veku, kada je Stefan Nemanja osvojio Niš i okolinu.

Koprijan se nalazi jednom tri vrha Seličevice koji obrazuju tesnac od izuzetnog strateškog značaja kroz koji se probija Južna Morava, a uz nju je vodio antički put koji je povezivao Niš sa Solunom. Od ušća Toplice u tok Morave pod tvrđavom odvajala se saobraćajnica za Lješ. Najbolje mesto za kontrolu raskrsnice od izuzetnog vojnog značaja bio je vrh Seličevice na desnoj obali reke gde je i podignut Koprijan, u osmanskim popisima posle osvajanja u 15. veku nazvan Kurvingrad.

- O kontinuitetu vojne upotrebe tvrđave svedoče i čaure iz oba svetska rata koje smo pronašli i kada to povežemo sa nalazima srednjovekovnog oružja i opreme očigledan je vanvremenski strateški značaj Koprijana - kaže dr Uglješa Vojvodić, jedan od rukovodilaca istraživanja. - Da li se ovde nalazila i romejska tvrđava tek treba da otkrijemo, a zna se da na prostoru obližnjeg sela Klisura postoje značajni nalazi iz 6. veka, kada je car Justinijan podigao mnoga utvrđenja u niškoj oblasti. Tokom radova smo naišli na antičke i vizantijske opeke uzdane u sam grad. Koprijan je sigurno bio duboko u Srbiji od doba kralja Milutina, a prema istorijskim izvorima verovatno i ranije, od Nemanjinog vremena, ali odgovor na to mogu da nam daju samo dalja iskopavanja.

Ostaci temelja i poda crkve pronađene u gornjem gradu Koprijana stariji su od vremena Moravske Srbije i neuobičajeni za citadelu u kojoj je boravio zapovednik tvrđave, plemić, i njegovi malobrojni najbliži saradnici iz stalne vojne posade.

- Nisu poznate analogije da se u okviru zidina podiže crkva u tehnici brvnare sa donjom supstrukcijom od kamena povezanog blatom - kaže dr Vojvodić. - Takav noseći deo građevine nije mogao da nosi zidove veće visine. To nije jedini kuriozitet. U centralnoj apsidi te male crkve-brvnare u nivou poda je otkriven ravnostrani krst od crvenog maltera koji je uokviren belim malterom. U južnoj apsidi pod je, pak, izveden sasvim drugačije, od maltera u kome je ostala i jedna opeka. To je sve što se sada vidi u profilu iskopa, a tek u narednim fazama istraživanja moći ćemo da jasnije sagledamo odnos između slojeva i rasvetlimo priču o tom hramu ili možda hramovima. Sigurno je da je crkva starija od utvrđenja u 14. veku, jer su njeni ostaci već tada bili pokriveni slojem tucanika.

Arheolozi naglašavaju da iskopavanja pokazuju kontinuitet života na prostoru tvrđave i pre obnove u 14. veku, na šta ukazuju ostaci zidova različitih objekata.

- Nije lako dešifrovati šta se sve tu dešavalo, jer su još 1372. građevinari uklanjali neke prethodne objekte do same stene - kaže dr Vojvodić. - U novije vreme isto su, samo još temeljnije, radili pljačkaši starina, uništavajući arheološke slojeve.

Koprijan je sazidan na teško dostupnom mestu i okružen dubokim rovom što ukazuje da je reč o čisto vojnom objektu sa dva nivoa zidina, bez civilnog podgrađa. Ostaci velike cisterne unutar zidina ukazuju da je ova tvrđava bila pribežište za stanovnike okolnih sela u vreme ratnih dejstava, kakvi su bili česti od početka turskih prodora u 14. veku.

- Dok je bio u unutrašnjosti stabilne srpske države Koprijan je sigurno izgubio vojni značaj, ali od početka osmanskih upada bilo je logično da se na ovom strateški važnom mestu podigne važna tvrđava koja je imala ulogu da brani Despotovinu i Moravsku Srbiju, kako bi je već nazvali, od turskih upada - kaže dr Vojvodić. - Za vreme borbi za osmanski presto 1413. godine, Koprijan je zauzeo i razorio sultan Musa, a posle njegovog poraza i ubistva novi sultan Mehmed je grad vratio despotu Stefanu Lazareviću. Koprijan je i kasnije bio često u središtu srpsko-turskih sukoba. Posle kratkotrajne turske vlasti (1425-1428) odredbama Segedinskog mira 1444. bio je među 24 grada koji su vraćeni despotu Đurđu Brankoviću. Pod tursku vlast Koprijan pada verovatno 1451. i zbog toga nije obnavljan jer se nalazio u dubini osmanske teritorije.

KULTURNO DOBRO OD 1947.

ZIDINE Koprijana debele oko 2,3 metra dižu se ponegde do visine od 10 metara, a negde su mnogo niže i zbog erozije i zbog korišćenja njenog kamena za zidanje u okolini. Unutar zidina su veliku štetu načinili "detektoraši". Koprijan je 1947. na papiru zaštićen kao kulturno dobro od velikog značaja, a sistematska istraživanja počela su tek 2020, što samo po sebi govori o odnosu prema nacionalnoj arheologiji i prošlosti.