BORBA ISTOKA I ZAPADA ZA TERITORIJE I LJUDSKE DUŠE: Monografija profesora Vlade Stankovića "Milutin sveti kralj" otkriva srpsku istoriju

Pravi odgovor je za većinu neočekivan - Stefan Uroš Drugi Milutin Nemanjić, jedini srpski vladar koji se nije zamonašio pred kraj života a poštuje se kao svetitelj, Sveti kralj na celom pravoslavnom Balkanu.

Pravu naučno utemeljenu povest o njemu, plod petnaestogodišnjeg istraživanja, dao je ovih dana istoričar prof. dr Vlada Stanković u monografiji "Milutin Sveti kralj". Ovo naučno delo u izdanju "Vukotić medije" je pravi istorijsko-politički triler pozornici najvažnijih događaja sveta 13. i 14. veka.

- Kralj Milutin je kroz jasnu politiku usmerenu ka stvaranju unitarne vlasti u samoj Srbiji i snažnom povezivanju, doslovno "ujedinjenju", sa carem "Pravoslavnog Rima" bio pokretač svih velikih promena u Srbiji i na pravoslavnom Balkanu na izmaku 13. i prvoj polovini 14. veka - kaže profesor Stanković, šef Katedre za istoriju Vizantije na Filozofskom fakultetu u Beogradu.

- Romejsko carstvo bilo je u srednjovekovnom shvatanju zemaljski odraz Carstva nebeskog. Milutin je političkim brakom sa Simonidom postao zet "Hristovog namesnika na zemlji" i uveo Srbiju u najvišu orbitu "političkog pravoslavlja".

Monografija otkriva Milutina, sina moćnog Uroša Prvog i Ane Dandolo na čijem dvoru je upoznao civilizaciju, znanja i ljude sa Istoka i Zapada, što mu je omogućilo da izraste u veštog državnika i ratnika, ali iznad svega - čoveka velike ideje.

- Milutin je ključni nastavljač nacionalnog poduhvata koji su započeli Nemanja i Sava - kaže dr Stanković.

- Kao i Nemanja, on širi državu ratujući koliko je neophodno, a najveće ciljeve postiže tada uobičajenom "rodbinskom diplomatijom", sklapanjem političkih brakova. Milutin nastavlja delo Nemanje i Save podižući novi veliki saborni hram u Hilandaru. Savina putovanja u Svetu zemlju kojima je ovaj učinio Srbe "novim Izrailjem" Milutin učvršćuje podizanjem manastira Svetih arhanđela u Jerusalimu, koji je u sledećim vekovima bio centar pravoslavlja u Svetoj zemlji.

Sagovornik "Novosti" predstavlja Balkan Milutinovog doba kao pozornicu na kojoj se za teritorije i ljudske duše diplomatijom, političkim brakovima i oružjem bore Istok i Zapad, Romeji, Srbi, Bugari, mongolska Zlatna horda i latinski krstaši.

- Balkan tada jeste bio centar sveta kao poslednje uporište pravoslavnog Rimskog carstva, koje je na Zapadu docnije, iz religiozno-političkih razloga, nazvano Vizantijom - ukazuje prof. dr Stanković.

- Nekritičko korišćenje sudova iz srednjovekovnih izvora katoličkog porekla i u današnjoj istoriografiji dovelo je do toga da pravoslavni svet i sebe danas često gledamo neprijateljskim očima. Bez detaljnog tumačenja i pravilnog shvatanja vizantijskih izvora ne može se razumeti ni Milutinova epoha, niti se postupci samog kralja i njegovih savremenika mogu postaviti u pravilan kontekst. Profesionalnu karijeru posvetio sam tom istraživanju i pronašao dokaze da se bez kralja Milutina i njegovog jasno utvrđenog pravca delovanja srpska država nikada ne bi proširila na prostore koje je on učinio centralnim i najgušće naseljenim predelima: Kosovo i Skopsku kotlinu.

Milutin je od grada Skoplja, trećeg po važnosti u Romejskom carstvu od 11. veka, stvorio prvu srpsku prestonicu u modernom smislu te reči.

- Naravno da je grad-tvrđava Ras bio ranije sedište srpske države i da je bilo mnogo dvorova, ali je reč o drugom vremenu i državnom ustrojstvu - objašnjava dr Stanković.

- Milutinovo Skoplje nije bilo tvrđava, već veliki grad u današnjem smislu reči, bezbedan u unutrašnjosti Srbije, na raskrsnici puteva. On nije bio na periferiji, već u središnjoj oblasti države i zato je odabran za administrativni, politički i duhovni centar.

Milutinova Srbija se razlikovala od zapadnih feudalnih kraljevstava, gde je vladar bio samo nominalni prvak među feudalcima koji su bili samovlasni gospodari teritorija.

- Milutin je promišljeno suzbio lokalne moćnike i napravio državu po rimskom modelu, sa centralizovanom administracijom i stajaćom vojskom - naglašava dr Stanković.

- Zato je potpuno razumljivo zašto se Dušan u Skoplju krunisao za cara. Njegovo mišljenje o Milutinu najbolje islustruje porodično stablo Nemanjića naslikano u Visokim Dečanima, čiju osu čine tri lika: praotac Nemanja, nastavljač Milutin i car Dušan.

Utemeljivač carstva

BEZ Milutinovog "ujedinjenja" sa carem Andronikom Drugim, kroz politički brak sa njegovom ćerkom Simonidom, ne bi bilo ni Dušanovog carstva, naglašava prof. dr Vlada Stanković:

- O tome svedoče i sve Dušanove povelje, u kojima se on uvek poziva na svog dedu Svetog kralja. Vlada pogrešno mišljenje da Romeji, koje smo mi zvali Grci, nisu priznavali carsku titulu Dušanu. Povelje dokazuju da su ga oni priznavali za "vasilevsa Srbije", ali su osporavali da je car i Romejima.

Jerusalimski kralj

KRALjICA Jelena Anžujska, Milutinova majka, uopšte nije pripadala rodu Anžujaca, utvrdio je dr Stanković:

- Jelena je bila čukunuka princeze Alise, kćeri krstaškog Jerusalimskog kralja Balduina Drugog, što je Milutina i rodbinski povezivalo s Jerusalimom.

Pergament i papir

OPŠTE je poznat ogroman broj zadužbina, hramova i bolnica, koje je Milutin podigao od Jerusalima, preko Carigrada do Srbije, ali je malo poznato da je najviše srednjovekovnih dokumenata do danas sačuvano zahvaljujući njegovoj odluci da se umesto pergamenta koristi papir.