HUMANI I OBAVEŠTAJNI RAD U JUŽNIM POKRAJINAMA: Nadežda duboko umešana u širenje nacionalne svesti i pripreme za oružani otpor

Uz Krstića, značajnu ulogu u drami ima i lik učitelja Lazara, inspirisan Lazarom Kujundžićem, kog je Nadežda upoznala tokom putovanja u Makedoniji 1903. godine. Kujundžićeva sudbina inspirisala je i Ivu Vojnovića, čija drama „Lazarevo vaskrsenje” je premijerno izvedena 1913. godine u Narodnom pozorištu u Beogradu. Iako se Vojvoda Micko Porečanin nikada nije našao na sceni, rukopis svedoči o Nadeždinoj energiji, preduzimljivosti i snažnoj nacionalnoj svesti. Njena dramska interpretacija istorijskih sukoba na Balkanu obuhvata motive terora, osvete, izdaje i nacionalnog stradanja, koji su, u duhu romantizma, često korišćeni za podsticanje patriotskih osećanja. 

Nadežda je iz Poreča sa svojom grupom došla u Prilep 3/16. decembra, gde su obišli srpske škole. Sutradan su krenuli za Bitolj, a zatim za Solun gde su stigli 6/19. decembra 1903. godine. Zbog čekanja odgovora na telegrame o dodatnom novcu koji je trebalo da se pošalje iz Srbije, u Solunu su boravile do 15/28. decembra, kad kreću za Skoplje, gde se u srpskom konzulatu istim poslom zadržavaju dva dana. Konačno, 17/30. decembra kreću za Srbiju, da bi sutradan došle u Beograd. Utisak koji su donele iz Bitoljskog vilajeta bio je gorak, a poruka koju su širile po Srbiji prožeta patriotizmom. Pored očekivanog apela da se zaštite postradali ljudi, Nadežda je pozivala da se spasu i „spomenici našeg slavnog Dušanovog i Nemanjinog doba”.  

Kasnije, kada je pisala dramu „Vojvoda Micko Porečanin”, značaj srpskih kulturno–istorisjkih spomenika za očuvanje nacionalnog identiteta još snažnije je pojačala i pojasnila: „Sa tim spomenicima dokazaćemo od koga su Turci carstvo preoteli, oko koga se evo koljemo s Bugarima dokazujući čije je bilo i čije će biti. Tu nam leže dokazi naše stare slave i gospodstva. Svi da izginemo njih čuvajući”.

Nadežda se sa ovog puta, na kojem je ostala četiri nedelje, vratila prozebla i teško bolesna. Nacionalno–patriotski rad potpuno ju je okupirao, tako da tokom čitave 1903. nije puno slikala.  Kasnije, tokom 1905. i 1907, ona je na svoje slike prenela likove ljudi iz makedonskog kraja koje je posetila.  

Istovremeno je nastavila i sa agitacijom za pomoć nastradalim Srbima. Govori koje je držala bili su ispunjeni patriotizmom i srdžbom, kako su to zapamtili savremenici. 

U JANUARU 1904. godine, posle misije Nadežde Petrović i Milice Dobri, u Bitoljski vilajet su pristigli predstavnici Centralnog odbora četničke organizacije. Delovali su pod okriljem Odbora za prikupljanje priloga za Srbe u Staroj Srbiji i Makedoniji. Blagajnik Milutin Stepanović i potporučnici Vojislav Tankosić i Đoka Živković obilazili su postradala područja, deleći humanitarnu pomoć, ali i vrbujući poverenike za buduću četničku akciju. Prerušeni u trgovačke pomoćnike, koristili su svaku priliku za osnivanje mesnih četničkih odbora i pododbora, pripremajući teren za organizovaniji otpor osmanskoj vlasti.

Pored angažovanja u Kolu srpskih sestara, Nadežda je pomagala i organizaciju „Srpska braća” (zvanično formirana početkom 1905), koje je osim humanitarnog aspekta, za cilj imalo i oružanu borbu.  Kako je to javno isticano između dva svetska rata, Nadežda Petrović je od odlaska u Makedoniju „bila stalno u dodiru sa svima viđenim predstavnicima nacionalističkog pokreta, vršeći poverljive misije”.

Iako nema pisanih dokaza o njenom direktnom obaveštajnom radu, delovanje Nadežde Petrović ukazuje na to da je, pored humanitarnog i nacionalnog angažmana, imala i ulogu u poverljivim misijama srpskog oslobodilačkog pokreta. Njena bliskost sa istaknutim ličnostima četničke organizacije i razgranate aktivnosti, svedoče o dubokoj umešanosti u širenju ne samo nacionalne svesti, već i pripremama za oružani otpor. Kroz prikupljanje pomoći, podršku mladim Srbima iz neoslobođenih krajeva i javne govore ispunjene patriotskim nabojem, Nadežda je suštinski stvorila široku mrežu kontakata.

Nije nemoguće da je Nadežda, kao žena od poverenja, posredovala u dogovorima ili čak učestvovala u planiranju određenih akcija. Njeno ime, koje se javlja u kontekstu „poverljivih misija” između dva svetska rata, dodatno podstiče pretpostavke da je njena uloga bila složenija nego što je zvanično zabeleženo.

Nadežda je bila duboko potresena prizorima koje je videla u Makedoniji, ali i sa osnaženom voljom za dalji rad. Postradalim Srbima prenela je duh otpora, i donela nadu u izbavljenje povezivanjem sa Kraljevinom Srbijom kao svojom matičnom državom. Ipak, bila je delimično i nezadovoljna zbog sporosti i nemara zvaničnih institucija, što je bio poziv na još snažniju akciju u budućnosti.

Možda je završna scena drame Vojvoda Micko Porečanin na najbolji način oslikavala Nadeždina nacionalna stremljenja. Alegorijskoj figuri Srbije na prestolu sa krunom i porfirom, opkoljenoj vilama (simbol srećnog izbavljenja porobljenog srpskog naroda), prilazili su stanovnici svih „srpskih zemalja” koje čekaju na oslobođenje i ujedinjenje (Bosanci i Hercegovci, Starosrbijanci, Makedonci, Dalmatinci i Vojvođani) i na poklon prinose vence cveća. Bila je to nedvosmislena projekcija oslobođenja i ujedinjenja srpskog naroda iz raznih neoslobođenih pokrajina, pod aktuelnom srpskom „krunom” – dinastijom Karađorđević.

DRUŠTVENI aktivizam i uključenje u srpsku nacionalnu akciju koju je demonstrirala Nadežda Petrović po povratku iz Minhena bili su neobični za srpsko društvo početkom XX veka. Osnivanje Kola srpskih sestara, javni nastupi, nacionalistički govori, odlazak u Makedoniju, druženje sa četnicima, nisu bili svojstveni ženama iz njene epohe. Kasnija heroizacije Nadeždine ličnosti mistifikovala je mnoge njene aktivnosti, koje ipak nisu išle dalje od deljenja finansijske pomoći, odnosno humanitarnog i propagandnog rada u Srbiji.

Dok je njena patriotska delatnost bila javna, konspirativni aspekti ostali su skriveni i registrovani su tek nakon njene smrti. Međutim, nedostatak istorijskih izvora onemogućio je temeljnije istraživanje tih aktivnosti. Nadežda svakako nije bila obaveštajac u klasičnom smislu, već najverovatnije osoba koja je pomažući srpsku četničku akciju obavljala „patriotsku dužnost”. Ista ocena važi i za njene veze sa kraljem Petrom i drugim ličnostima iz dinastije Karađorđević.

Nadeždin angažman u Staroj Srbiji i Makedoniji odvijao se u vreme intenzivnih političkih i etničkih sukoba u Osmanskom carstvu, kada je značajan deo srpskog društva ispoljio veliku zabrinutost za opstanak sunarodnika i kada je srpska nacionalna akcija u tom regionu dobila oblik humanitarnog rada kao maske za političke i vojne ciljeve.
Ono što je počelo kao akcija pružanja pomoći stradalom srpskom narodu, preraslo je u snažnu inicijativu za oružani otpor protiv osmanske vlasti.

Nadežda je svojim stavom otvorila prostor za širu ulogu žena u patriotskom delovanju, što će obeležiti i njen kasniji društveni aktivizam i umetničko stvaralaštvo. Iskustvo koje je stekla u Bitoljskom vilajetu, posebno svedočanstva o stradanju žena,  učvrstilo je njenu političku svest, nacionalu odgovornost i pojačalo spremnost za žrtvovanje. Već izgrađen patriotizam transformisao se do otvorenog poziva na oružanu borbu, kao jedinog načina za sticanje nacionalne slobode, što će postati ključna odrednica njenog kasnijeg delovanja. 

SUTRA: POSVEĆENOST UMETNOSTI, SVOJOJ NACIJI I POLITICI