ČUVARI istorije u Župi pokrenuli su veliku akciju da ponovo u žižu naučnog interesovanja stave vredno kulturno blago - poljane. Privremena privredna naselja, gde su od davnina boravili vinogradari i voćari tokom sezonskih radova, davno su zapuštena: od 70 župskih poljana, u vrlo teškom stanju ili urbanizovane - postoje samo 24. Svega su tri netaknute: Ježevica, Crvena jabuka gornja i Crvena jabuka donja. I njih, međutim, vreme nagriza.

- Poljane su kulturno blago ne samo našeg kraja, već i Srbije, a borba za njihovo očuvanje ne treba da se zasniva samo na entuzijazmu pojedinaca, već i šire, uz istrajno angažovanje poslenika kulture i van okvira lokalne zajednice - kaže istoričar Ivan Brborić, direktor Zavičajnog muzeja Župe. - Naselja, među kojima neka potiču iz srednjeg veka, moraju da se sačuvaju. Uz podršku Ministarstva kulture, u Beogradu smo priredili izložbu "Župske poljane, blago koje nestaje", kako bi se skrenula pažnja na te bisere narodnog graditeljstva.

VLASNICI kuća u poljanama su bili stanovnici Kopaonika, Goča i Željina, koje okružuju vinorodnu Župu, ali i stanovnici dolina oko Zapadne Morave i Ibra. Manje poljane svojevremeno su brojale oko tridesetak, a među njima, najveća, Kruševica, više od 200 podruma. Zauvek su nestale poljane Kumanac, Trnavačka, Saraka i Drenačka poljana. U potpunosti su ruinirane i pred nestajanjem Parčinska, Boćka i Botunjska poljana. Neke su urbanizovane i pripojene Aleksandrovcu - Vukov do, Donje i Gornje Stanjevo, Smonica, Raklja.


Pročitajte još - Marijin merlo stigao do Japana

Prvi pisani spomen poljana datira iz srednjeg veka, o čemu svedoče vladarske darovne povelje, poput one župana Stefana Nemanje iz 1196. godine. O poljanama pišu brojni istaknuti naučnici, istraživači - Jovan Cvijić, Josif Pančić, Stanislav Vinaver, Milan Đ. Milićević...


- Po župskim vinogradima su rasute levkastim crepom pokrivene i na sprat često građene poljane u kojima se mulja grožđe i čuva vino - zapisao je austrijski arheolog i putopisac Feliks Kanic.

NESTAJANjE IZUZETNO interesovanje izazvala je izložba "Župske poljane, blago koje nestaje", koje su osmislili Ivan Brborić i Zoran Blagojević Žeka, uz podršku etnologa mr Katarine Grujović Brković. Više autora, među kojima i arhitekta Gordana Nejković, učestvovalo je u pripremi obimnog materijala o poljanama.

U OBJEKTIMA u poljanama su boravili radnici tokom radova u vinogradu, ali su se čuvali alati i vino. Posla je bilo od početka maja pa sve do Petrovdana. Tokom godine u poljanama je živeo samo čuvar - "poljak".

- Razlog nestajanja i propadanja poljana je konstantno opadanje uzgoja vinove loze od 1950. do 2000. godine, posleratna konfiskacija i nacionalizacija - navode istraživači.

Veliki borac za obnovu poljana bio je profesor istorije i osnivač Zavičajnog muzeja Miloslav Bondžić (1934-2013). Kako je najavljeno, njegovi naslednici iz Aleksandrovca, u muzeju, koji je osnovao i Muzej vinarstva i vinogradarstva, uz konsultacije sa Zavodom za zaštitu spomenika kulture iz Kraljeva, obratiće se državnim institucijama sa predlozima za ponovno oživljavanje starinskih naselja.


KONZERVATORSKI RAD

POSLEDNjI konzervatorski radovi u župskim poljanama odvijali su se osamdesetih godina prošlog veka. Radila se i tehnička zaštita objekata u poljanama Lukarevina i Pokrep. Put do revitalizacije neće biti jednostavan, a rešenje bi moglo biti, kako kažu čuvari istorije u Župi, otkup poljana pod pokroviteljstvom Opštine, privatnih lica ili firmi, kao i tesna saradnja sa sadašnjih vlasnicima. Nužna su i multidisciplinarna istraživanja i konzervatorsko-restauratorski radovi. Najmanje 100.000 ljudi svake godine poseti manifestaciju "Župska berba".