NAJVEĆI račun borbe protiv okupatora, ishoda građanskog rata i revolucije od 1941. do 1944. godine, pored naroda, platila je Srpska pravoslavna crkva. U novu Jugoslaviju SPC je stupila gotovo obezglavljena, opljačkana i sa perspektivom koja je bila sve samo ne svetla.

Drugi svetski rat, između ostalih, najbolji je dokaz da je Crkva u svemu delila sudbinu srpskog naroda. Svaka rana pravoslavnih Srba podjednako je bolela i njihovu crkvu.

Posleratna situacija to jasno pokazuje. Većina od 21 episkopije bila je bez vladike. Trojicu arhijereja ubile su ustaše još na početku rata, dvojica su preminula od posledica zarobljavanja i torture, mitropolita crnogorsko-primorskog Joanikija sa gotovo 70 sveštenika ubili su komunisti, a vladika raško-prizrenski Serafim umro je u internaciji u Tirani. Patrijarh Gavrilo Dožić i vladika žički Nikolaj Velimirović, posle zarobljeništva u logoru Dahau, ostali su u izbeglištvu. Lista progona, šikaniranja, zatvaranja i zabrane povratka u eparhije srpskim episkopima još je duža.

Sveukupno stanje Crkve bilo je katastrofalno. Posebno su opustošene eparhije u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini. Najviše je, po ljudskim i materijalnim gubicima, postaradala Gornjokarlovačka eparhija, gde je totalno uništeno više od 90 odsto svih hramova i crkvenih objekata.

Okupatori, a posebno ustaški režim u NDH, gotovo je satro duhovni život na ovom prostoru. Hramovi su bili zapaljeni i razrušeni, crkvena imovina oteta, biblioteke razvučene i pokretna dobra oduzeta, narod ubijen i proteran, a sveštenici rastureni. Pustoš, žalost i crnina, teška nemaština i ratni tragovi sačekivali su retke sveštenike na ovom prostoru.

Režim, koji je afirmisao novi, revolucionarni oblik državnog i društvenog uređenja nije mario za Crkvu. Vođeni komunističkom ideologijom i stvaranjem novog ateističkog čoveka, ne samo da nije ništa učinio da pomogne Crkvi, već je ratni progon u mnogim delovima zemlje nastavljen podjednakom žestinom. Istini za volju, vlast je prvih posleratnih godina deklarativno pokazivala razumevanje za probleme, ali situacija na terenu govorila je suprotno. Hrišćansko učenje, duboko utkano u običaje i moral naroda, bilo je visoka prepreka novoj ideologiji koja je morala biti srušena. Usledile su godine patnje, hapšenja, pljačke i prislinog odvajanja naroda od svoje crkve.

PROČITAJTE JOŠ - OSAM VEKOVA SPC: Sa Arsenijem u novu otadžbinu

U godinama koje su usledile, situacija je donekle ublažena, ali su iskušenja i dalje bila ogromna. Početno ignorisanje zamenili su revolucionarni zanos i otvoreni sukob režimske ideologije i Crkve. Crkva je stupila u svoje najcrnje vreme novog doba.

Patrijarh srpski Gavrilo u zemlju se vratio tek novembra 1946, a vanredni Sveti arhijerejski sabor, koji je zakazao, pokušao je da ustroji delatnost SPC u novim okolnostima. Njegov naslednik Vikentije (ustoličen 1950. godine) pokušao je da čvršće poveže eparhije SPC, ali taj posao nije bio ni jednostavan niti lak.

Patrijarh German


Država je, pored spoljnog pritiska, zavela i snažnu unutrašnju kontrolu Crkve. Kao instrument ove režimske operacije poslužilo je osnivanje tzv. svešteničkih udruženja, koja su bila paralelni centar odlučivanja, pod direktnom kontrolom državne verske komisije. Preko ove strukture, organizovane ne po eparhijskoj već po republičkoj podeli, vlast je najdirektnije uticala na crkvene odluke. Sveštenici koji nisu želeli da pristupe udruženjima bili su progonjeni, hapšeni ili prepušteni na milost i nemilost oskudici i samovolji lokalnih vlasti. U svom članstvu, ova udruženja, namenjena, između ostalog, i dokazivanju lojalnosti novom poretku, imala su i visokopozicionirane sveštenike, kao i episkope.

PROČITAJTE JOŠ - Najvažniji događaj u ropstvu pod Osmanlijama: Novi život Pećke patrijaršije

Crkva nije ćutala o problemima sa kojima se suočavala, ali njeni vapaji obično su bili bez ikakvog odziva. Vredan je pomena Memorandum Svetog arhijerejskog sinoda iz 1949. godine. Ovaj tekst, iako u nekoliko redakcija maksimalno ublažen i prečišćen, sagledao je celokupni nepovoljni položaj Crkve i klirika. U njemu je potencirano da je veliki broj sveštenika sudski i bez krivice progonjen, kao i otimanje imovine, gušenje glasa Crkve i verskog života. Ovaj apel, kao i mnogi pre i posle toga, prošao je bez ikakvog odjeka i rezultata.

Crkva je počinjala svoju dugu borbu, ne samo za imovinu, pravni status i slobodu delovanja, već i za samu hrišćansku misao.

SPOR U AMERICI I AUSTRALIJI

ODNOS prema komunističkom režimu bio je povod i američkog raskola, jedne od najbolnijih epizoda u istoriji naše Crkve. U njegovom središtu našao se vladika američko-kanadski Dionisije, koji je predvodio grupu klirika iz dijaspore koji su gajili duboko nezadovoljstvo stavom Patrijaršije prema režimu u Jugoslaviji. Kriza je kulminirala 1964. godine, kada je Sveti arhijerejski sabor raščinio vladiku Dionisija. Iste godine on je, okupivši Crkvu u SAD, Kanadi i Australiji, formirao tzv. Slobodnu Srpsku pravoslavnu crkvu. Ovaj raskol prevaziđen je tek devedesetih godina, najviše inicijativom patrijarha Pavla.