PRVIH decenija turskog ropstva Crkva je uglavnom nesmetano obavljala svoju misiju u narodu. Pad Despotovine i dolazak pod borbeni marš Osmanlija mnoge krajeve je opustošio i zbrisao mnoge crkve i manastire. Oni koji su odoleli ratnoj najezdi živeli su i uglavnom bez smetnji negovali reč Jevanđelja. Promene su, međutim, bile neminovne.

Kao najmračnije vreme u istoriji SPC mnogi označavaju razdoblje između pada Despotovine 1459. do obnove Pećke patrijaršije 1557. To je vreme gubitka identiteta Srpske crkve i uspostavljanja crkvene vlasti Ohridske arhiepiskopije.

Kako je i kada do toga došlo nema mnogo podataka, a istoričari su nudili različita objašnjenja ove vrste transfera crkvene nadležnosti. Najverovatnije je da se po sili novih okolnosti Srpska patrijaršija utopila u stariju Ohridsku arhiepiskopiju, koja je više odgovarala interesima novih turskih gospodara.

Istoričar SPC Rajko Veselinović je u svoje vreme sabrao razna mišljenja o potpadanju Pećke patrijaršije pod vlast Ohridske arhiepiskopije i istakao materijalni element. Turcima je, smatra on, "bilo svejedno kako će biti uređen odnos između dve autokefalne crkve. Glavno je da su one na vreme morale ispuniti svoje materijalne obaveze prema državnoj blagajni. Srpska, pećka, patrijaršija, prema njemu nikada nije formalno ukinuta, već je spontano nestala pod ekonomskom snagom Ohridske arhiepiskopije.

Prvi efekti brzo su se videli - najpre je nestalo bogoslužbenih knjiga. Iako su u pojedinim manastirima radile štamparije, njihova produkcija bila je nedovoljna da namiri potrebe duhovnog života.

Foto Z.Jovanović

"Oblasti Pećke patrijaršije potpadale su postepeno pod upravu Ohridske arhiepiskopije i to ne ni svojom voljom ni svojim pristankom. Proces potpadanja pod vlast Ohridske crkve odvijao se onim tempom kojim su srpske oblasti potpadale pod tursku vlast. Tamo gde nije bilo turske vlasti ni ohridski arhiepiskopi nisu mogli proširiti svoju vlast. Vremenom je kod Grka oživela stara težnja da povrate stanje kakvo je bilo pre 1219. i rezultata Svetog Save", zapisao je Đoko Slijepčević.

Pročitajte još - JUBILEJ SPC: Na Kosovu još osam vekova

Ovaj proces, međutim, imao je i svoju drugu stranu. Niže sveštenstvo, pa i deo episkopa, i dalje su činili Srbi. Uticaj srpskog naroda jačao je i na dvoru Osmanlija, čemu je posebno doprinosio poznati "danak u krvi". To je učinilo da se turski sultani sve više interesuju za srpske običaje, legende, pa i da zvanično koriste srpski jezik. Njime su se služili, između ostalog, Mehmed Drugi Osvajač i Sulejman Veličanstveni.


Sultanov dvor u Istanbulu, Depositphoto

Ove okolnosti jačale su i svest o potrebi obnove Srpske crkve. Iza ideje o obnovi Pećke patrijaršije stao je najpre smederevski mitropolit Pavle, ali je pokušaj 1541. godine definitivno propao.

Obnova Pećke patrijaršije u delima crkvenih hroničara najčešće se objašnjava kompromisom turskih gospodara sa srpskim narodom i njegovom crkvenom jerarhijom, koja se nikada nije odrekla težnji o samostalnosti. S obzirom na to da polovinom 16. veka o njoj nije moglo biti ni govora, crkvena samostalnost bio je i način da se Srbi pacifikuju. Pojedini su u ovom činu videli i gest izmirenja turske carevine sa srpskom crkvom.

Iako se poslednjih godina javljaju istoričari koji imaju drugačije viđenje ovih, svakako značajnih i prelomnih događaja crkvene prošlosti, nema sumnje da je crkvenoj renesansi doprineo ugled i uticaj Mehmed-paše Sokolovića. O tome piše i Đoko Slijepčević:

"On je shvatio kakvu korist može imati Turska carevina od izmirenja sa srpskim narodom, čiji je i sam bio izdanak."

Sultanov ferman o obnovi samostalnosti Pećke patrijaršije 1557. i izbor patrijarha Makarija za njenog poglavara otvorio je novo poglavlje u srpskoj crkvenoj istoriji.

foto Z.Jovanović

Patrijarh Makarije dobio je veliki i težak zadatak da nanovo organizuje Crkvu, ustroji je i obezbedi njeno funkcionisanje. U ovom poduhvatu on je sledio iskustvo Svetog Save iz 1219. Okupio je najumnije ljude i sveštenoslužitelje, napravio izbor episkopa, iscrtao granice eparhija i sproveo sveukupnu obnovu duhovnog života.

Pročitajte još - POSLANICA PATRIJARHA POVODOM JUBILEJA SPC: Hodimo Savinim tragovima!

"Nova" Pećka patrijaršija prostirala se od Budima na severu do ispod Štipa i Radovišta na jugu zahvatajući Samokov i Rilski manastir na jugoistoku. Sa širenjem turskog carstva razmaknule su se i granice patrijaršije, koja je tako obuhvatila ceo srpski narod od Komorana i Erdelja pa sve do reke Iskra u Bugarskoj.

foto Z.Jovanović

Patrijarh Makarije koristio je titulu "prvi patrijarh po drugom obnovljenju časnoga prestola sve srpske zemlje, zapadnog Primorja i severnih krajeva".

MOLITVA OKO KIVOTA SVETOG SAVE

O POLOŽAJU Srpske crkve u prvim decenijama pod Osmanlijama verno svedočanstvo su ostavili stranci koji su putovali srpskim zemljama. Mletački ambasador u Carigradu Katarin Zen 1550. godine boravio je u Mileševi, gde je, kako je opisao, živelo 50 kaluđera moleći se oko kivota Svetog Save. Prema njegovim zapisima, episkop mileševski u ovom manastiru imao je svoju rezidenciju odakle je nesmetano upravljao eparhijom.