"POBEDNIK", spomenik iz 1928. na Beogradskoj tvrđavi, rasklimao se jer stoji na bedemima rimske, vizantijske i srpske tvrđave, koji nisu nikada istraženi, kažu arheolozi. Da bi se postament bronzanog kipa stabilizovao, ovih dana se pobijaju duboki šipovi kroz arheološke slojeve do čvrste stene na kojoj oni stoje. Ovaj poduhvat podsetio je da srce srpske prestonice do danas nije temeljno arheološki istraženo.

- Jedina istraživanja platoa iza "Pobednika" rađena su sedamdesetih godina prošlog veka kada je uhvaćena linija rimskih, vizantijskih i srpskih bedema. Nažalost, otkada postoji arheologija u Srbiji, nikada nije bilo ozbiljnih istraživanja srca Beogradske tvrđave, jer za to nikada nije bilo novca - kaže arheolog dr Stefan Pop-Lazić, iz Arheološkog instituta.


PROČITAJTE JOŠ: Lik iz Balaševićeve pesme je stvarno postojao: Moj deda Boža zvani Pub

Tako je do danas ostao tajna prostor na kome je despot Stefan utemeljio srpsku prestonicu i njen simbol, Kulu Nebojša.

- Despotov dvor nalazio se na prostoru od platoa "Pobednika" do Defterdareve kapije. Prava Kula Nebojša nalazila se na mestu brežuljka iza spomenika, koji je u stvari zamaskirani bunker protivavionske odbrane podignut posle Drugog svetskog rata - kaže dr Pop-Lazić.

Kula Nebojša, izuzetno visoka, debelih zidova, fascinirala je srednjovekovne putnike, koji su nam ostavili njene opise. Bila je i osmatračnica sa zvonima, koja su upozoravala na dolazak neprijatelja i mesto poslednje odbrane Beograda. Njene vrlo skromne ostatke otkrila je dr Marija Bajalović Hadži Pešić, vodeći istraživač tvrđave šezdestih i sedamdestih godina, iz Muzeja grada Beograda:

"Centralni deo kastela, gde je bilo najviše mogućnosti da se otkriju srednjovekovni slojevi, uništen je u naše vreme za potrebe vojske i Vojnog muzeja bez prisustva arheologa. Radovi su izvršeni 1951. godine. Prema izjavi stručnjaka s visokim činom iz Vojnog muzeja, tada su dinamitom rušeni debeli zidovi na velikoj dubini centralnog prostora. Na južnoj ivici ovog prostora pronađeni su ostaci monumentalnog bedema koji indicira na postojanje kule", zapisala je Hadži Pešićeva.


U zamku Hunjadijevih se nalazi kula koja nosi srpsko ime Nebojša

Ostaci Kule Nebojša su minirani da bi se napravio bunker protivavionske artiljerije u vreme Informbiroa, kad se preko panonske ravnice očekivao napad Sovjeta. Artiljerijski položaj nekada je bio laka meta i zastareo je čim je izgrađen, ali je ostao vojna tajna kao i mnogi slični projekti.

Docnije su arheolozi istražujući okolinu na dubini od šest metara, ipak, našli mali deo temelja Kule Nebojša i pokrenula se polemika kako je ona izgledala. Odgovor je tražen na jedinom preostalom izvoru, starim crtežima i vojnim kartama.

Konkretniji odgovor se možda nalazi u Transilvaniji, u gradiću Hunedoara. U njemu se nalazi zamak ugarskog plemića srpskog porekla Janoša Hunjadija i kula koja nosi srpsko ime Nebojša. To nedvosmisleno piše na turističkim kartama i info-tablama na rumunskom i engleskom jeziku. Janoš je mađarizovani izgovor imena Janko, sin Vojka i unuk Srba, rođenog u gradu Sibinu (danas Sibiu), pa je zvan i Sibinjanin. Kasnije prezime Hunjadi dolazi od oblasti Hunedoare, koju je porodici za vernu službu dodelio ugarski kralj Sigismund Luksemburški.

Vizantijski hroničar Laonik Halkondil kaže da je mladi Janko vitešku, odnosno vojnu, karijeru počeo na dvoru despota Stefana, koji je bio i srpski vladar i visoki ugarski plemić, član krunskog saveta kralja Sigismunda. Stefan Visoki je bio prvi po časti u Viteškom redu zmaja, a u manastiru Resava (docnije nazvan Manasija) imao je vojnu akademiju i pravo da dodeljuje viteške titule, što bi bilo u rangu današnjeg oficirskog zvanja.

U vreme kada je Janko bio na školovanju u Srbiji, početkom 15. veka, beogradska Kula Nebojša već je bila završena. Slavni vojskovođa Janko-Janoš je Nebojšu u Hunedoari podigao četrdesetak godina kasnije, kada se popeo do vrha hijerarhije ugarskog kraljevstva.

Mnogobrojne docnije rekonstrukcije i rušenja izmenili su izgled njegove tvrđave osim jednog dela, Kule Nebojša. Ona je i danas ista kao i sredinom 15. veka, što je utvrdio tim stručnjaka sa američkog univerziteta Prinston ispitujući zidine georadarom.


Crtež Kule Nebojša sa zastavom na karti iz 1528. godine

- Zaista je moguće spekulisati da je Hunjadi donžon kulu u Hunedoari pravio po uzoru na beogradsku Kulu Nebojša, ali da bismo bili sigurni neophodna su nam i arheološka istraživanja i novo iščitavanje dokumenta iz tog doba. U svakom slučaju, srpsko ime Nebojša u Hunedoari daje nam nedvosmislenu informaciju o srpskom prisustvu - kaže arheolog dr Dejan Radičević.


Knjiga koja pokazuje da se na dvoru Hunjadijevih pisalo ćirilicom


PROČITAJTE JOŠ: Skini mi bivšeg zeta sa spomenika: Sećanja jednog kamenoresca

BOGORODICA ARHITEKTA

LEGENDA o osnivanju Beograda kazuje da se Bogorodica koja se javila u snu despotu Stefanu Lazareviću i rekla mu kako i gde da podigne prvo visoki "stup" - Kulu Nebojša, koji će biti "kamen postanja" nove srpske prestonice. Taj mit je bio u skladu sa vladarskim planom da iznad ušća Save u Dunav podigne kopiju Konstantinopolja, koji je takođe bio posvećen Bogomajci. Prvi zabeleženi donžon sa imenom Nebojša bila je kula despota Stefana, a docnije to postaje i lično ime kod Srba.