Leskovac – Iako tačan podatak nikada nije utvrđen, procenjuje se da je Leskovac u jednom danu, 6. septembra 1944. godine, ostao bez najmanje 2.000 stanovnika. Pre 75 godina na grad je iz aviona savezničke alijanse bačeno 69 tona „tepih bombi“ koje su napravile pustoš. U 12 časova začule su se sirene, a bombe, iz 28 savezničkih bombardera u pratnji 20 lovaca, su počele da padaju na grad osamnaest minuta kasnije. Porušeno je oko 1.800 objekata, a među njima i brojni simboli Leskovca koji je pre Drugog svetskog rata bio jedan od najrazvijenijih u nekadašnjoj Jugoslaviji.

U „savezničkom bombardovanju“, koordinisanim sa Narodno oslobodilačkim pokretom, uništen je kompletan centar grada sa 84 najlepših i najvećih objekata i tako je zauvek nestala i arhitektura kakvom su mogli da se pohvale retki gradovi u Srbiji.

- Mi smo kroz istraživanje došli do 819 imena nastradalih Leskovčana, a najstrašnije je to da je polovinu činila mladost Leskovca, od novorođenčadi do onih ne starijih od 30 godina. Posle bombardovanja Leskovac nije ličio na sebe jer je ostao bez reprezentativnih objekata poput prelepe zgrade Gimnazije, Hotela „Kostić“, Poljoprivredne škole... – ističe istoričar Veroljub Trajković i dodaje da se u posleratnoj Jugoslaviji o ovom događaju dugo ćutalo.



Porušeni Hotel Kostić - foto arhiva Narodnog muzeja u Leskovcu

Tragedija je decenijama bila u senci istorijskih knjiga koje govore o podvizima partizanskog pokreta na jugu Srbije i vrlo često je bila ignorisana ili pominjana sa tek nekoliko rečenica. Međutim, u knjizi „Savezničko bombardovanje Leskovca 1944. godine – studija i dokumenti“ naš sagovornik i dr Momčilo Pavlović, sadašnji direktor Instituta za savremenu istoriju u Beogradu, su naveli da je grad na Veternici stradao uz znanje i odobrenje vrha Komunističke partije Jugoslavije i tako, pre 25 godina kada je knjiga ugledala svetlost dana, otkrili razlog višedecenijskog ćutanja. Zanimljivo je i to da se bombardovanje dogodilo na dan kada se veliki broj Leskovčana okupio u centru grada kako bi proslavio rođendan kralja Petra II.

Leskovac je sravnjen sa zemljom u operaciji „Nedelja pacova“ čiji je cilj bio da se spreči povlačenje Nemaca iz Grčke. Saveznici i partizani su neposredno pred operaciju imali saznanja da je u njemu navodno 15.000 Bugara i 5.000 Nemaca. Međutim, Leskovac je najverovatnije bio „nebranjeni grad“, a njemu je u trenutku bombardovanja bilo tek nekoliko stotina Nemaca, dok su Bugari, povlačeći se, u tom trenutku već stigli do Pirota.

Posle bombardovanja - arhiva Narodnog muzeja u Leskovcu

- Nema pouzdanih podataka o broju neprijateljskih vojnika, ali je činjenica da je Leskovac bio izuzetak u odnosu na druge gradove po tome što je namerno bombardovano uže gradsko jezgro, pa su civilne žrtve bile neizbežne. Odgovornost za to leži na rukovodstvu partizanskog pokreta, a posebno na Koči Popoviću koji je tražio bombardovanje i to ne posebnih ciljeva u gradu, kao u prethodnim zahtevima, nego grada Leskovca uopšte – zaključuje Trajković.

Pročitajte još: Obeleženo 75 godina savezničkog bombardovanja Beograda

Saveznici su Leskovac prvi put bombardovali 5. aprila 1944. godine, zatim i nekoliko puta krajem jula, ali je 6. septembra bombarodovan najbezobzirnije, veoma razorno i surovo, kao ni jedan drugi grad. Ovaj događaj je leskovački Narodni muzej svojevremeno obeležio velikom izložbom čiji je autor istoričarka Mira Ninošević kao i velikim naučnim skupom.


Veroljub Trajković, istoričar Narodni muzej – Foto: I. Mitić


SEĆANjA

Najemotivniji delovi Pavlovićeve i Trajkovićeve knjige su sećanja Leskovčana na užas koji su preživeli. Oni su pričali da je veliki broj građana bio zaplašen i potišten, a da su mnogi bili u crnini i žalosti jer su izgubili najvoljenije. Samo nekoliko dana posle oslobođenja na Svetolijskom groblju je, po crkvenim pravilima, održan masovni četrdesetodnevni pomen, a sa uzvišenja iznad grada čuo se plač, naricanje i lelek kakav se ne pamti do današnjih dana.

POLAGANjE VENACA

Godišnjica velikog stradanja Leskovca je i ove godine obeležena skupom na kome je minutom ćutanja i polaganjem venaca odata pošta nevinim žrtvama bombardovanja. Vence su položile delegacije lokalne samouprave, Ministarstva odbrane i Vojske Srbije kao i nekoliko boračkih organizaicja i udruženja koje neguju tradiciju oslobodilačkih ratova. Intonirana je i himna, a na spomen česmi podignutoj u znak sećanja na sve stradale ostala je i jedna upaljena sveća.