ČUVENOM akademskom vajaru Milivoju Mićiću bilo je potrebno svega osam meseci da osmisli jedinstven spomenik Prvom maju, koji je svečano otkriven na Međunarodni praznik rada 1970. godine na kruševačkoj Bagdali. Bronzano obeležje zagrljenih radnika, koji veruju u svetliju budućnost, danas je svedok jedne borbe, ali i istorije okupljanja i uranaka koja se na kruševačkom brdu odvija još od 1896. godine.

Pročitajte još: Za Prvi maj samo Srbi vrte prase

- Sećam se očevog sakoa i kravate, koju je stavio specijalno za tu priliku, i svetlosti koja je prolazila kroz jedan element spomenika, nagoveštavajući to bolje sutra u koje se verovalo - priseća se, za "Novosti", Gorana Mićić Mladenović, ćerka umetnika i pedagoga Milivoja Mićića (1935-2003), koja je imala samo pet godina kada je spomenik otkriven. - Futuristički stil, koji je negovao moj otac, i na tom spomeniku ostavio je karakterističan trag.

Tanani metalni stub i danas čvrsto drži srce spomenika "Rađanje radničke klase u Kruševcu", kako glasi puno ime obeležja. Kompozicija okružena orasima na istoimenom mestu na Bagdali predstavlja zagrljene radnike. Ceo prikaz solidarnosti visok je oko tri metra. Dovoljno visok da se kroz gusto bagdalsko drveće nazire simbol prvih prvomajskih uranaka.

Šest godina posle odluke Drugog kongresa Druge internacionale 1889. godine da se Prvi maj slavi kao praznik međunarodne solidarnosti proleterijata, prvi radnici popeli su se na Bagdalu rešeni da tu dočekaju sunce.

Pročitajte još: Na uranak i nadomak Beograda

- Prva proslava 1. maja održana je u formi izleta u blizini barutane Obilićevo, kod česme Dobra voda, a završila se na Bagdali - istražuje Đorđe Matić Kekeran u izdanju "Kruševac i njegov napredni radnički pokret" iz 1975. - Uranak sa oko 50 zanatlija i zanatskih radnika i srednjoškolaca organizovali su profesori Emilo Muža i Radivoje Ilić, Stavra Stamenković, abadžija, Miladin Milošević, bojadžija, Vlada Sandrić, pekar, Triša Kaclerović, učenik viših razreda kruševačke gimnazije i četrnaestogodišnji kamenorezački učenik Stojan Milošević.

ZANATLIJE DOČEKALE NOVE IDEJE SVEGA 7.701 stanovnik živeo je u Kruševcu s kraja 19. i početkom 20. veka, ali je to bio živalj, zanatlijski i trgovački, na koga su se lako nakalemile ideje Svetozara Markovića. Kruševljani su bili među prvima u organizaciji štrajkova, formiranju radničkih društava, oduševljenom dočeku Vase Pelagića.

Već koju godinu kasnije, Kruševljane je, prema više istorijskih izvora na koje smo naišli, grupa žandarma zaustavila na putu za grad. Zbog njih, smatrali su inicijatori ideje o podizanju spomenika, tradicija prvomajskih uranaka ne sme nikada da se prekida.

Slavko Andrijević (90) bio je potpredsednik Veća samostalnog sindikata i direktor Trgovinskog preduzeća "Ravnište" kada je 1. maja 1969. godine sa njim na čelu zasedala skupština sindikalaca sa predlogom o izgradnji monumenta radničke ideologije. Odluka je doneta jednoglasno.

- Već naredne godine, postavljen je spomenik i prijem je bio izvanredan - svedoči Slavko Andrijević, koji je u dugoj karijeri bio direktor čak pet preduzeća, sindikalni lider, upamćen po tome što je "Kruševac-promet" od 1975. do njegovog odlaska u penziju, 12 godina kasnije, uposlio 5.500 radnika u 27 opština. - Insistirao sam da se tu okupljamo, da ima dece i mladih.

Andrijević kaže da je druženje počinjalo od zgrade Kocke koja je bila sedište preduzeća, pa bi onda domaćin, najbolji OUR sa zastavicom vodio do spomenika. Članovi zadruga, pa tek onda većih kolektiva u vremenima kada je u Kruševcu bio bez posla samo onaj ko nije želeo da radi, redovno su se hvatali u kolo, pevali pesme, šetali ili stajali zagrljeni, baš kao što ih je Mićić zamišljao.

Slavko Andrijević / Foto Privatna arhiva


- Nikada nisam preskočio nijedan uranak. Krenem do Oraha već oko četiri sata i tako od 1946. godine - kaže nam čika Slavko. - Spomenik treba da se malo sredi, godine su učinile svoje, a i huligani su skinuli sa njega to sunce.

Tradiciju uranaka kod spomenika rađanju radničke klase uz parole i transparente, nasledili su sindikati. Umetnički program danas osmišljavaju u Kulturnom centru Kruševac. Tako će biti i ovog Prvog maja, uz istu želju kao i pre 122 godine, kada su prvi radnici izašli na Bagdalu i, kao pre 48 godina kada je sećanje na njih ovekovečeno, da se glas vrednog čoveka sluša i posluša.


RADNIK I U "PRVOM MAJU"

MILIVOJE Mićić, poznat po ciklusima posvećenim Kosmetu, istoriji i raznovrsnim misaonim temama, uradio je i veliku figuru radnika za krug Fabrike "Prvi maj" u Pirotu. Njegova ćerka Gorana bila je, kaže, model za devojčicu sa golubovima u okviru te kompozicije. Mićić je iza sebe ostavio na desetine spomenika i bista u Kruševcu i okolini, izlagao je na međunarodnim izložbama. Nije mu se ostvarila želja da na Bagdali izgradi skulpturu "Ratnik", visoku 40 metara.