NEKAD je na prostoru Kraljevine Jugoslavije bio veliki broj spomenika posvećenih kralju Aleksandru Prvom Karađorđeviću, dok danas gotovo da ih nema. Desetine spomenika koji su bili podignuti u čast kralju ujedinitelju posle njegove smrti, srušeni su ili uništeni za vreme okupacije tokom Drugog svetskog rata, ili posle dolaska komunista na vlast.

Od sredine dvadesetih godina do kraja 1940. nastalo je blizu stotinak spomenika posvećenih ovom monarhu, a za to su angažovani uglavnom akademski vajari. Zahvalnost Slovenije i Hrvatske, ujedinjenima sa Srbijom, ogledala se u "takmičenju" ko će podići više spomenika prvom kralju Jugoslavije. Ipak, na ovaj deo istorije se zaboravilo.

- U Ljubljani je Lojze Dolinar pred sam početak rata izradio spomenik kralju Aleksandru, koji je svečano otkriven na rođendan kralja Petra Drugog, 6. septembra 1940, uz prisustvo mladog kralja, kneza namesnika Pavla, članova Kraljevskog doma i visokih zvanica iz Beograda, Zagreba, Ljubljane i čitave Slovenije - kaže Dušan Babac, autor monografske knjige "Aleksandar Prvi - Viteški kralj". - Spomenik je uspomena na ubijenog suverena, ali i potvrda nacionalnog jedinstva. Figura kralja konjanika jedan je od najuspešnijih spomenika u međuratnoj Kraljevini Jugoslaviji. Pored ovog, Dolinar je autor i spomenika kralju Aleksandru u Skoplju i Visokom.

PROČITAJTE JOŠ: Kralju Aleksandru Karađorđeviću došla glave versajska Evropa

NEMA sumnje da su akcije podizanja spomenika u čitavoj zemlji bile planirane i nije bilo negativnih reakcija. Naprotiv. Spomenici su otkrivani uz velika narodna slavlja i svečanosti, govore i muziku.

- Poznati hrvatski i jugoslovenski vajar Antun Augustinčić je u međuratnom periodu izradio niz monumentalnih spomenika posvećenih kralju ujedinitelju Srba, Hrvata i Slovenaca - navodi Babac. - Spomenik koji je Augustinčić izradio sa vajarom Franom Kršinićem otkriven je 17. novembra 1935. u Sušaku. U stojećem stavu bila je prikazana bronzana figura kralja za kormilom jugoslovenskog broda. Kralj je prikazan u paradnoj admiralskoj uniformi sa pelerinom zalepršanom na vetru. Na postamentu su bili bronzani reljefi sa figurama koje simbolišu sve krajeve zemlje.

Kršinićeva vajarska ostvarenja bila su u Bosanskoj Krupi, Novom Bečeju, Sarajevu, a ovaj umetnik uradio je i biste kralja Aleksandra Prvog i Petra Prvog u Zagrebu i Bjelovaru. Podizanje spomenika pratile su sve dnevne novine, a svečanost je najčešće direktno prenošena na nekim radio-stanicama.

Spomenik u Splitu


- Spomenik posvećen Aleksandru Prvom u Splitu bio je jedinstven - objašnjava Babac. - Koncipiran kao spomenik-svetionik, bio je postavljen u gradskoj luci, a isklesan od blokova bračkog kamena.

Za razliku od ostalih, splitski monument nije bio posvećen samim ličnostima već događajima koji se odnose na njihove posete Splitu.

- Tri istorijska događaja predstavljena su kratkim napisima: 26. avgust 1910. kada je "vidovita i oplemenjena omladina Splita prvi put pozdravila budućeg jugoslovenskog kralja Petra Prvog", 29. novembar 1925. kada je kralj Aleksandar Prvi, prilikom posete Splitu rekao: "Budite od sada kao i do sada večni čuvari našeg mora, za vama čvrsto stoji ujedinjena otadžbina" i 14. oktobar 1934. kada su iz Marselja u Split dopremljeni posmrtni ostaci kralja, "skamenjena od bola domovina ovde primi(la) telo kralja mučenika vraćenog iz tuđine gde izdahnu uz reči: Čuvajte mi Jugoslaviju" - kaže Babac.

PROČITAJTE JOŠ: Snimak ubistva kralja Aleksandra I Karađorđevića (VIDEO)

NEPOSREDNO po osnivanju Nezavisne Države Hrvatske, u proleće 1941, italijanski okupatori uklonili su tekstove.

- Spomenik u Vukovaru je prvobitno trebalo da bude podignut kralju Petru Prvom, ali posle ubistva Aleksandra Prvog u Marselju promenjena je odluka, pa je spomenik posvećen njemu - kaže Babac. - Spomenik su sa postolja, već u aprilu 1941. oborile ustaše i folksdojčeri, predvođeni gostioničarem Otom Kazilom. Kasnije je, najverovatnije, pretopljen.

Spomenik u Skoplju


Jedina vajarka u Bosni i Hercegovini u vreme međuratne Jugoslavije bila je Iva Despić Simonović. Ona je izvela nekoliko uspešnih spomenika kraljevima Petru i Aleksandru u Mostaru, Banjaluci, Sarajevu, Visokom, Gračanici pored Doboja, Vladičinom Hanu i Ljubljani. Od njenih spomenika posebno se ističe portret kralja Aleksandra iz sarajevske fabrike duvana. Iva Despić gotovo da je imala poziciju dvorske vajarke, jer je, između ostalog, podučavala kraljicu Mariju osnovnim koracima vajarstva.

SRAVNjENI DO LETA 1941. OD maja 1941. do jeseni iste godine, na teritoriji koja je ušla u sastav NDH, uništeni su svi spomenici posvećeni Aleksandru Prvom. Slično je bilo i u ostalim delovima zemlje. Do leta 1941. godine u Sloveniji više nije postojalo javnih spomenika posvećenih članovima dinastije Karađorđević. - Nove vlasti, izuzev donekle u centralnoj Srbiji, nisu dugo čekale da uklone sva omrznuta zatečena spomenička znamenja - kaže Babac. - Do jeseni 1941. godine nestala su svi dinastički spomenici i obeležja Kraljevina SHS (Jugoslavije).

Za Banske dvore u Banjaluci već ostareli Đorđe Jovanović, jedan od klasika srpskog vajarstva, 1931. isklesao je u belom mermeru biste kralja Aleksandra Prvog i kraljice Marije. Tada još mladi, ali uspešni vajar Risto Stijović uradio je biste kralja Aleksandra u dvorištu glavne pošte u Sarajevu i u gradskom parku Kalinovika, dok je spomenik u Tuzli rad Sretena Stojanovića.

U Crnoj Gori je podignut najmanji broj dinastičkih spomenika. Tokom tridesetih godina osvećeno je tek nekoliko spomen-ploča, kao i nekoliko spomen-česama.

- NEMA sumnje da je spomenik kralju Aleksandru na Cetinju, rad Ivana Meštrovića, ključni dinastik podignut na području Crne Gore - smatra Babac. - Kralj Aleksandar je prikazan sa oštrim zamahom isukane sablje, dok se konj pod njim uspinje zategnutih uzda. Spomenik je bio postavljen na platou ispred Dvorca kralja Nikole Petrovića, na zemlji koja je nekada bila kuća vojvode Boža Petrovića, u to vreme Trg kralja Aleksandra. Ovaj Meštrovićev spomenik je zajedno sa Augustinčićevim spomenikom u Somboru trajao najkraće, faktički tek nekoliko meseci.

Vajar Antun Augustinčić autor je konjaničkih spomenika kralju Petru i Aleksandru u Skoplju, koji su svečano otkriveni u jesen 1937. godine, blizu prilaza Kamenom (Dušanovom) mostu na Vardaru u centru grada.

- Konjaničke figure kraljeva bile su postavljene na visokim dekorativnim portalima, levo i desno od mosta, sa pešačkim prilazima - objašnjava Babac. - U neposrednoj okolini je bilo predviđeno i postavljanje spomenika velikom županu Nemanji i caru Dušanu, ali to nije ostvareno.


Spomenik kralju Aleksandru u Parizu


IMA U PARIZU, NEMA U BEOGRADU

KRALj Aleksandar u Parizu ima veliki spomenik, dok ga u Beogradu nema. Autori monumentalnog spomenika na početku Bolonjske šume, koji je svečano otkriven 19. oktobra 1936, jesu ugledni francuski vajar Maksim Real del Sart i arhitekta Anri Šaje. Konjička skulptura, teška osam tona, izrađena je od livene bronze.