ŽIČKA povelja, autentični akt koji svedoči o prvim danima nove samostalne Srpske crkve pominje četiri "kraljevska" manastira - Studenicu, Đurđeve stupove, Hilandar i Manastir Svete Bogorodice - Gradac. Ove svetinje, sve do jedne, zadužbine su Stefana Nemanje, koji je kao prvi u svetorodnoj lozi utemeljio zadužbinarstvo u srednjovekovnoj Srbiji. Ove tradicije držali su se i svi potonji Nemanjići ostavivši pokolenjima više desetina manastira u Srbiji, Crnoj Gori, BiH... Nemanjićke zadužbine danas su najvrednija kulturna dobra naše zemlje, ali i više od toga - duhovne tapije trajanja srpskog naroda.

Pročitajte još: Jubilej SPC: Crkva je stub opstanka

"Srpski manastiri su autentična svedočanstva našeg graditeljstva i sveukupne duhovne i umetničke lepote. Oni su bili i ostali molitvena i duhovna staništa, narodna zborišta i kulturna središta srpskog verujućeg naroda. Vekovima čuvaju pravoslavnu veru i svetosavsku tradiciju", reči su patrijarha Pavla kojima je dao najbolju ocenu značaja zadužbina vladarske dinastije Nemanjića.

Veliki župan Raške i rodonačelnik vladarske dinastije Nemanjića, Stefan Nemanja i njegovi sinovi, Sava i Stefan Prvovenčani, stvaraoci zlatnog doba srpske istorije, zidali su crkve i manastire širom Srbije, kako bi učvrstili veru u narodu. Kaluđerske naseobine bile su čvrste ustave uticajima drugih veroispovesti i kultura, a usud istorije sličnu ulogu davaće im do dan-danas. Na temelju prvih, kao i svih potonjih, zadužbina, izgrađena je sva kasnija srpska materijalna kultura.

A sve je počelo nedaleko od današnje Kuršumlije, gde je uz reku Toplicu, od 1168. do 1172. godine po nalogu raškog velikog župana Stefana Nemanje podignut Manastir Svetog Nikole. Zidali su ga najbolji neimari iz Konstantinopolja, na temelju stare crkve iz 6. veka. Manastir je imao svoj tipik, a crkveni zapisi svedoče da je upravo sa ovog mesta Stefan Nemanja počeo da ujedinjuje plemena i da stvara državu. Nešto ranije, svojoj ženi Ani poverio je zadatak da obnovi, proširi i podigne i Manastir Presvete Bogorodice u Toplici. Ova dva manastira smatraju se najstarijim zadužbinama loze Nemanjića.

Pročitajte još: OSAM VEKOVA SPC: Čvrsta brana krhke države

Pravoslavni hramovi imali su izuzetnu ulogu u srednjem veku. U to vreme, bili su centar administracije, u njima su donošene istorijske odluke i začeto je opismenjavanje. Bila su to mesta kulture, prepisivanja knjiga, nauke, boravka umnih i obrazovanih ljudi, kao i mesta susreta putnika iz različitih delova sveta.

Sledeći primer Nemanjića, i kasnije je bilo uobičajno da vladar za vreme upravljanja državom podigne zadužbinu koja će ostati iza njega, što je tradicija čije tragove srećemo i danas.

Poput Nemanje, Save i Stefana Prvovenčanog, manastire su podizali i svi potonji članovi srpske svetorodne dinastije, njihovi rođaci, plemstvo i vlastelini. Spisak srednjovekovnih ktitora i zadužbina je dug, a one su rasute širom današnje Srbije, Crne Gore, BiH, Makedonije. Samo na Kosovu i Metohiji evidentirano je oko 1.300 crkava, manastira, objekata i celina koje čine srpsku duhovnu baštinu u pokrajini. Dobar, zapravo najveći, broj ovih svetinja nalazi se na srednjovekovnim temeljima koji i danas jasno svedoče o duhovnom bogatstvu ovog prostora, ali i čuvaju istinu o prošlosti Kosova i Metohije. Sa njihovih zidova danas se čita burna politička istorija, iskušenja naroda, ali i saznaju dragocene lekcije o vizantijskom svetu, njenoj filozofiji, arhitekturi, neprocenjivoj likovnoj umetnosti.


Ktitor Kralj Milutin

"U manastirima poput Hilandara, Lesnova, Dečana ili Pećke patrijaršije vekovima

odjekuju iste molitve i liturgije", zapisao je poznati novinar i putnik Milo Gligorijević u jednoj od svojih čitanih zbirki reportaža i putopisa. "U njima vreme ima svoju dinamiku, smisao i značenje. Tek tamo čovek postaje svestan šta znači istorijsko trajanje."

Duh graditeljstva nastavljen je i posle Nemanjića. Istim tragom išli su oblasni velikaši posle raspada Carstva, njihovi naslednici, despot Stefan Lazarević, Brankovići... Ovaj duh sačuvan je i posle Velike seobe Srba 1690, a plodovi neimarskog duha vide se i danas od Trsta do Sent Andreje, Pečuja, Temišvara, pa Galicije i Krima.


TRI ŠKOLE

SRPSKI srednjovekovni manastiri podizani su u okviru šire arhitektonske i umetničke tradicije Vizantije, ali oni nose i više jedinstvenih obeležja. Na osnovu njih, kao i razdoblju podizanja, razlikuju se tri stila srpske sakralne arhitekture. Najstarija je raška škola, kojoj pripadaju manastiri Žiča, Mileševa, Morača, Sopoćani... Vardarskim, odnosno vizantijsko-srpskim stilom građeni su Bogorodica Ljeviška, Gračanica, Kraljeva crkva u Studenici. Kruna tog graditeljskog zamaha je moravska škola sa biserima - Ravanicom, Manasijom, Kalenićem...

NEIMARI OSTALI U SENCI SVOJIH DELA

SRPSKI sakralni objekti izgrađeni u 12, 13. i 14. veku, biseri su nacionalnog građevinarstva. Većina je proglašena spomenicima kulture, a neki od njih poput Sopoćana, Studenice, Dečana, Pećke patrijaršije, Gračanice i Bogorodice Ljeviške deo su Uneskove liste svetske kulturne baštine.

Ktitori ovih svetinja uglavnom su poznati, ali o graditeljima je vrlo malo podataka. Zna se da su bili najbolji znalci svog zanata, vrhunski klesari, zidari, rezbari, poreklom i sa istoka i sa zapada. Pominje se nekoliko imena: fra Vito Kotoranin, majstor Manajle, Rade Neimar, Rade Borović. U povelji iz 1330. Stefan Dečanski pominje i protomajstora Georgija "s bratijom Dobroslavom i Nikolom" koji su gradili i ukrasili mnoge crkve "po srpskoj zemlji".

Simbol graditeljstva tog vremena je Rade Neimar. Njegovo ime se u narodnoj poeziji javlja u različitim vremenima, dok istoričari smatraju da je Rade Neimar zapravo Rade Borović (Baranin). Rođen oko 1335. godine, bio je zidar, poreklom iz barske klesarske porodice. Kao protomajstor, od 1388. do 1405. podigao je crkvu manastira Ljubostinja, zadužbinu kneginje Milice. Ime je uklesao na pragu vrata između priprate i hrama. Zbog sličnosti rukopisa, smatra se i da je zidao Bogorodičinu crkvu u Novom Brdu. Po predanju, pao je sa skele i poginuo gradeći crkvu u manastiru Župa nikšićka. Tu je i sahranjen, a nad njegovim grobom se, prema pisanju "Vremena" od 23. novembra 1937, nalazio veliki beli mermerni krst sa uklesanim imenom.


Crkva manastira Visoki Dečani

Najslavniji među srednjovekovnim graditeljima bez sumnje je fra Vito Kotoranin. Bio je glavni majstor Visokih Dečana, što svedoči i natpis kod južnih vrata hrama. Sa još 40 majstora, on za osam godina podiže "hram bogolepi". Crkva manastira Dečani smatra se vrhunskim srpskim srednjovekovnim graditeljstvom. Građena je i bogato ukrašena klesanim ukrasima u skupocenom kamenu - svetložutom banjičkom oniksu i crvenkastoljubičastom bistričkom mermeru.

Zabeleženo je i da su srednjovekovni graditelji crkava od ktitora za nagradu dobijali kakvo imanje, "trista dukata ili tri oke vina", ali u narodnim pesmama i predanju kazuje se i da su često bivali utamničeni ili ubijeni "da ne bi drugome sagradili bolju crkvu".

J. Matijević

POGLAVARI SPC

JEVSTATIJE PRVI

ZETSKI episkop, prethodno iguman Hilandara, Jevstatije Prvi, bio je od 1279. do 1286. godine šesti arhiepiskop samostalne Srpske crkve. Rođen u Budimljanskoj župi, u vlastelinskoj porodici, najpre je imao "domaćeg učitelja" koji mu je "omilio" knjigu i, kako piše Danilo Drugi, "svu srdačnu ljubav i jednomisleno uzdalje Gospodu".

Sklon učenju i veri u Boga, u mladosti je otišao u manastir Svetog arhanđela Mihaila na Miholjskoj prevlaci, sedište Zetske episkopije, gde ga je zamonašio episkop Neofit. Iz manastira je kao monah otišao na hodočašće u Svetu zemlju i Svetu Goru, gde je bio sve do izbora za zetskog vladiku.

Od rukopoloženja za arhiepiskopa srpskog 1279. do upokojenja bio je uvažen i u narodu omiljen poglavar Srpske crkve. Delima je zaslužio i da, 1282. godine u Deževi, prisustvuje dogovoru kraljeva Milutina i Dragutina, da mlađi brat Milutin vlada Srbijom.

Upokojio se 17/4. januara 1286. godine u Žiči, gde je i sahranjen u mramornom sarkofagu koji je sam isklesao. Nekoliko godina posle smrti proglašen je za svetitelja. Ubrzo mu je napisana i služba kao svecu. Posle napada Kumana na Žiču, mošti Svetog Jevstatija Prvog prenete su u Crkvu Svetih apostola u Pećkoj patrijaršiji. Potom su, "u jednom skupocenom ćivotu", njegove svete mošti otkrivene februara 1926, u staroj Crkvi Svetog Spasa u Velesu, sa moštima Svetog Petra Koriškog. Prema pronađenim zapisima na hartiji i okovu, u isti sarkofag ih je položio patrijarh Joanikije avgusta 1752. godine, a jula 1847. su prenete u Veles, gde su decenijama čuvane. Veleški prota je ćivot odneo 1926. godine u Skoplje, mitropolitu Varnavi. Mošti Svetog Jevstatija Prvog, šestog arhiepiskopa srpskog, sada počivaju u hramu Pećke patrijaršije.

JAKOV PRVI

O ŽIVOTU i radu Jakova, sedmog poglavara SPC, nema mnogo podataka. Arhiepiskopski tron je nasledio 1286. i na čelu Crkve ostao do 1292. godine. U nekim zapisima pominje se da je dobro upravljao Crkvom i da su ga krasile "krotost, smirenost i dobročinstva."

Zna se da je obnavljao i podizao hramove i da je, oko 1290. godine, premestio sedište srpske arhiepiskopije iz manastira Žiče u Peć. Bio je poznat kao "ljubitelj i priložnik knjiga", a neki istorijski izvori ukazuju da je mnogo brinuo o manastiru Studenici i da je snabdevao bogoslužbenim knjigama i crkvenim sasudima. Posebnu brigu je, takođe, posvećivao srpskim podvižnicima.

Upokojio se 3. februara 1292. godine. Zbog "čistote svoje vere i hrišćanske ljubavi" uvršten je među srpske svetitelje.

J. M.