ČETRDESETAK današnjih eparhija Srpske pravoslavne crkve poniklo je iz Arhiepiskopije koju je 1219. godine osnovao Sveti Sava. Iako prvobitno ustrojstvo Crkve pripada već dubokoj prošlosti, konture prvih episkopija i danas su vidljive. One su temelj na kom je, pod uticajem seoba, istorijskih i večito primenjivih balkanskih političkih prilika, sazdana današnja Srpska patrijaršija.

Iako crkveni istoričari ponešto različito gledaju na prve trenutke u životu novooosnovane srpske crkve, složni su da je Sveti Sava vrlo pažljivo birao granice prostora prvih episkopija i njihova sedišta. Sa ništa manje pažnje pristupio je i posvećenju episkopa - prvi srpski arhijereji izabrani su iz kruga najdostojnijih hilandarskih kaluđera i monaha drugih manastira.

Ovo su bili prvi koraci na putu duhovnosti SPC, koji neprekidno traje punih 800 godina.

Smatra se da je Zetska episkopija, preteča današnje Mitropolije crnogorsko-primorske, osnovana u Manastiru Svetog arhangela Mihaila na Miholjskoj prevlaci (Ostrvo cvijeća) kod Tivta, prva episkopija koju je osnovao Sveti Sava. To je i logično objašnjenje za aktuelnu inicijativu mitropolita Amfilohija (Radovića) da, uprkos neblagonaklonom stavu vlasti u Crnoj Gori, obnovi ovo drevno žarište srpske hrišćanske duhovnosti.

Pročitajte još - Večno budni čuvar srpskog naroda

Priznati crkveni istoričar Đoko Slijepčević navodi da je Sveti Sava osnovao osam novih episkopija: Zetsku, Humsku, Dabarsku, Moravičku, Topličku, Budimljansku, Žičku i Hvostansku, a zatečene Rašku i Prizrensku, koje su pripadale tadašnjoj Ohridskoj arhiepiskopiji, ustrojio je u novim granicama i novom duhu.

Humsku je osnovao na prostoru kojim je kao mladi plemić upravljao, a za sedište je izabrao grad Ston na Pelješcu u današnjoj Hrvatskoj. Središte novouspostavljene Dabarske episkopije bio je manastir Svetog Nikole u Banji kod Priboja na Limu, a Moravičke u Crkvi Svetog Ahilija u Arilju. Uspomena na ovu drevnu eparhiju danas se neguje kroz titutlu vikarnog episkopa moravičkog, koju je svojevremeno nosio i sadašnji patrijarh srpski Irinej.

Jedna od eparhija čiji život ima istinski kontinuitet jeste i Budimljanska, danas Budimljansko-nikšićka. Za tron vladike Sveti Sava je namenio manastir Đurđeve stupove na Limu (nedaleko od Berana), u drevnoj župi Budimlji. Nosilac crkvenog života na istoku tadašnje države bila je Toplička episkopija, sa sedištem u zadužbini Stefana Nemanje - Crkvi Svetog Nikole u Kuršumliji.


Sveti Sava osnovao je i Hvostansku episkopiju, u oblasti Hvosno, u današnjoj Metohiji. Središte ove važne crkvene oblasti bilo je u Manastiru Bogorodice Hvostanske, između Peći i Istoka. Vikari (pomoćnici) patrijarha u moderno vreme nose titulu episkopa hvostanskog, čuvajući uspomenu na ovo važno mesto u crkvenoj istoriji.

Pročitajte još - SUSRET SA ISTORIJOM: Srpska crkva delila sudbinu svoga naroda

Administrativno i duhovno sedište nove autokefalne srpske crkve bilo je u manastiru Žiča, gde se nalazio i tron arhiepiskopa, koji je ujedno bio i nadležan za Žičku episkopiju. Osvajački pohod Bugara i Mongola 1253. uticao je NATO da se crkveno sedište preseli južnije, na žički metoh, u današnju Pećku patrijaršiju, čime je svetinja u Metohiji postala jedan od najvažnijih duhovnih središta srpske crkve.

Drevna Raška eparhija, važan centar dotadašnje Ohridske arhiepiskopije, ušla je u sastav Srpske crkve, a njeno sedište ostalo je u Crkvi Svetog Petra i Pavla, nadomak današnjeg Novog Pazara. Sličnu sudbinu podelila je i Prizrenska episkopija, čije središte nije tačno locirano, ali se pretpostavlja da je bilo u prizrenskom gradu.

PLAN MIRA

PRVOBITNU crkvenu organizaciju istoričar Vladimir Ćorović vidi kao realizaciju dobro osmišljenog plana:

"Njegova osnova bila je borbeno-propagandna misija novih eparhija. Sveti Sava je doneo odluku da sprovede jedinstvenu veru u jedinstvenoj državi, isključujući unapred svaku novu mogućnost onakvih verskih sukoba kakve su vodila njegova braća Vukan i Stefan".

DUHOVNI ZAŠTITNIK

OBIČAN pogled na mapu novoosnovanih episkopija 1219. godine ubedljivo pokazuje sva iskušenja kojima je je srpska država bila izložena. Prve crkvene celine ustrojene su kao brana prodorima uticaja rimokatolika, bogumilske jeresi, ali i političkog uticaja iz susedstva. Prve episkopije bile su organizovane uz granice tadašnje zemlje, kako bi se, svojom misijom i delatnošću, ovi uticaji sveli na što manju meru. Istorija je Srpskoj crkvi tokom osam vekova trajanja često namenjivala ulogu duhovnog zaštitnika našeg naroda.

Pročitajte još - Sveti Sava svetac naroda

POGLAVARI SPC:

* DANILO PRVI

POSLE smrti Save Drugog, za arhiepiskopa srpskog izabran je Danilo Prvi. Pre nego što je postao četvrti poglavar Srpske crkve, bio je iguman manastira Hilandar. Na čelu crkve ostao je godinu dana, do jeseni 1272, kada je iznenada smenjen. Vladika šumadijski Sava navodi da je "bio dostojan voditelj vere božanstvene, da se brinuo za Hristovu crkvu kao što treba", i da je zbog "nekog slučaja koji mu se dogodio, bio smenjen sa svetiteljskog prestola". Da je "radi nekog dela, bio smenjen sa prestola", zapisao je i Danilo Drugi. Nekoliko istoričara detaljno je ispitivalo razloge ove smene, ali bez uspeha. Bilo je i onih koji su tvrdili da se Danilo Prvi "zbog neslaganja sa kraljem Urošem Prvim, povlači sa mesta načelnika Srpske crkve".


* JOANIKIJE PRVI

IZBORU petog arhiepiskopa SPC, 1272. godine, pristupilo se vrlo pažljivo, posle slučaja njegovog prethodnika Danila Prvog. "I pošto su mnogo tražili, ne nađoše nikoga drugoga dostojna takve vlasti, osim blaženoga Joanikija, koji je u to vreme bio iguman doma presvete Bogomatere, mesta zvanoga Studenica", zapisao je njegov biograf Danilo Drugi.

Novi poglavar srpski, Joanikije Prvi, bio je učenik arhiepiskopa Save Drugog, sa kojim je hodočastio u Svetu zemlju. Na molbu Save Drugog, jerusalimski patrijarh ga je tada uveo u đakonski i jeromonaški red. Po povratku sa hodočašća, ostao je u Hilandaru, gde se isticao u podvižništvu "uzdržavajući se od svake sujete i telo svoje mučaše postom i molitvom".

Kada je Sava Drugi izabran za vladiku humskog, Joanikije je krenuo sa njim u Srbiju. Koliko je ostao, nije poznato, ali se u Svetu Goru vratio uz pristanak Save Drugog. Bio je ekonom Hilandara, potom od 1257. godine i iguman koji se "pokazao iskusnim i veštim u svemu". Pola decenije kasnije, samovoljno je "ostavio vlast igumansku" i vratio se u Srbiju. Postavljen je za igumana Studenice. Za petog arhiepiskopa srpskog izabran je 1272. godine, kako piše Đoko Slijepčević, "blagovoljenjem celoga svešteničkog sabora i ljubavlju blagočestivoga kralja Uroša".

Poglavar Srpske crkve, Joanikije Prvi bio je četiri godine. Kralja Uroša Prvog, zaštitnika arhiepiskopa, u jesen 1276, sa prestola je zbacio sin Dragutin. Kralj Uroš se povukao u Zahumlje, gde se zamonašio kao monah Simon. Tada je i Joanikije Prvi napustio arhiepiskopski tron. Upokojio se 28. maja 1279. u Pilotu blizu Skadarskog jezera, gde je i sahranjen. Njegove i mošti kralja Uroša Prvog, kraljica Jelena Anžujska je, gotovo tri godine kasnije, prenela u Sopoćane. (J. M.)