NEDUGO pošto je sredinom 15. veka pomoću pokretnih slova Gutenberg odštampao knjigu najstariju, Bibliju, a knjiga postala sve dragoceniji čovekov prijatelj, pojavili su se i zaboravni čitači - pozajmljivači.

Kako bi dekorativno označili i ujedno pozajmljivače diskretno opomenuli, vlasnici knjiga smislili su ekslibris, dekorativnu papirnu nalepnicu. Najčešće formata A6, lepljena je na unutrašnju stranu prednje korice knjige, a neretko je sadržavala ime vlasnika knjige, ponekad i oslikan porodični grb, ili neki drugi heraldički znak, moto ili slogan.

Prvi poznati primerak ekslibrisa potiče iz perioda 1470-1480. godine, rađen je tehnikom drvoreza, kada je kaluđer Hildebrand Brandenburg dao da se njegov grb izreže na drvetu i odštampa na listove, kako bi označio knjige u manastiru Bukshajm, u Nemačkoj.

Ova ručno bojadisana gravira sa jednostavnom heraldičkom kompozicijom sadržavala je i rukopisni tekst, koji označava naslov poklonjene knjige i traži od čitaoca da se pomoli za svoju dušu i za duše onih koji od njega zavise. Zahvaljujući Albrehtu Direru i grupi umetnika “Mali majstor”, ekslibris je dobio svoje mesto i u umetnosti.

Srbi su ekslibrise, odnosno vlasničke zapise, počeli da primenjuju u 17. veku. Srpske ekslibrise u prvu i zasad jedinu knjigu te vrste kod nas “Vlasnici ekslibrisa u Srbiji,” sabrao je Novosađanin Dušan Salatić, predsednik “Ekslibris društva Vojvodine”. Njegova knjiga, u izdanju novosadskog “Art printa”, sadrži 250 ekslibrisa i rezultat je hobija, koji sagovornik “Priča iz Vojvodine” neguje već tri decenije.

PROČITAJTE JOŠ - Vojvođanske priče: Heroina bez večne kuće

- Susreo sam se sa ekslibrisom pre više decenija, kada sam od poznanika Vukovića iz Subotice dobio knjigu koja je sadržala tu oznaku o vlasništvu - otkriva Salatić razlog, koji ga je naveo da se učlani u tadašnje beogradsko udruženje poštovalaca ekslibrisa.

Od 1997. godine, kada je osnovano društvo u Vojvodini, postao je njihov član, a danas je predsednik. Vojvođansko udruženje bavi se proučavanjem i sakupljanjem ekslibrisa i priređivanjem izložbi.

Vasa Stajić

Uz napomenu da je Novosađanin Marko Đurković Servijski (1740-1794) bio prvi Srbin koji je imao svoj latinični ekslibris, Salatić naglašava da Miroslavljevo jevanđelje, najstarija rukopisna knjiga pisana srpskom ćirilicom, na poslednjoj stranici ima vlasnički zapis koji potvrđuje da je Jevanđelje pisano za kneza Stefana Miroslava (brata Stefana Nemanje), zahumskog vladara u periodu od 1168. do 1199. godine.


Tim povodom, Gligorije dijak (pisar) ostavio je ovakav vlasnički zapis: “Ja, grešni Gligorije dijak, nedostojan nazvati se dijakom, sastavih zlatom ovo Jevanđelje velikoslavnom knezu Miroslavu, sinu Zavidinu.”

Ovaj Gligorijev vlasnički zapis smatra se prvim prototipom ekslibrisa kod Srba. Miroslavljevo jevanđelje, najčuveniji spomenik srpske pismenosti, danas predstavlja i spomenik naše baštine, a dospeo je i na Uneskovu listu “Pamćenje sveta”.

Zanimljivo je da je Sveti Sava (1174-1236) za isposnicu koju je sagradio u Kareji, administrativnom središtu Svete Gore, napisao tipik (stroga pravila za monahe), a tekst je završio kletvom - da svako ko uzme knjigu, ikonu ili šta drugo iz isposnice, “neka bude proklet i vezan od svete i životvoreće Trojice: Oca, Sina i Svetoga duha i od mene grešnoga i da ne bude prošten ni u ovom veku, ni u budućem”.

Petar Petrović Njegoš / Dragoslav M. Petković


Pored potpisa Svetog Save, na Karejskom tipiku utisnut je i pečat u vosku, koji svedoči da je ovaj rukopis svojina isposnice u Kareji.

PROČITAJTE JOŠ - Vojvođanske priče: Sremska kola stigla do Amerike

- Sve do sredine 19. veka, Srbi su svojinu nad knjigama obeležavali vlasničkim zapisima i beleškama, kao i rukopisnim ekslibrisima - navodi u svojoj knjizi Dušan Salatić i ističe Orfelina, kao jedan od najzanimljivijih primera.

Ekslibris porodice Trifković


Naime, književnik, bakrorezac, istoričar i prosvetitelj Zaharije Stefanović Orfelin (Vukovar, 1726 - Novi Sad, 1785), s velikom mukom i odricanjem, uspeo je da stekne ličnu biblioteku. Svoje dragocene knjige označavao je ekslibrisom na kojem je pisalo: “Iz knjiga Orfelinovih”, ili “Zaharija Orfelina sija knjiga”, a na korice svojih knjiga, u koži povezanih, utisnuo je super eks-libris - pozlaćene inicijale Z. O.

Kultura izrade ekslibrisa za privatne biblioteke na našim prostorima, raširila se tek početkom 20. veka. Pojavom Milenka Đurića, na istorijsko-umetničkoj sceni slovenskog juga, ekslibris je postao prepoznatljiva grafička delatnost.Đurić (rođen u Zemunu 1894. godine), bio je pionir u prikupljanju i podsticanju umetnika radi izrade i popularizacije ekslibrisa.

Protoekslibris Karejske isposnice Sv. Save

Najmarljiviji proučavalac ekslibrisa bio je dr Ljubomir Durković Jakšić (Vrelo, 1907 - Beograd, 1997), univerzitetski profesor, istoričar, publicista i upravnik Biblioteke SPC.

Najznačajniji savremeni autori ekslibrisa su Rastko Ćirić, Ivan Miladinović, Željko Đurović, Ljubomir Vujaklija, Bosiljka Kićevac, Budimir Dimitrijević, Miroslav Ogorelica, Pavel Čanji i Olgica Stefanović.

Istorijat ekslibrisa svedoči da to malo umetničko delo predstavlja izraz ljubavi i iskrene naklonosti prema knjizi, kao i želju da ona ostane u posedu vlasnika. Ipak, ekslibris nema moć da potpuno iskoreni naviku čitalaca da knjige uzimaju na zajam i da ih - nikada ne vrate.

Dvorska biblioteka Karađorđevića


DEJAN MEDAKOVIĆ: KNjIGA DUBOKO LIČNA STVAR

DR Žarko Dimić, upravnik Arhiva u Sremskim Karlovcima, u preporuci Salatićeve knjige o ekslibrisu, podsetio je na reči akademika Dejana Medakovića, koji je svojevremeno kazao da obeležiti svoje knjige, to je duboko lična stvar. Jer, biblioteka se nasleđuje i predstavlja potvrdu porodičnog i nacionalnog trajanja.

ČETIRI KOLENA TRIFKOVIĆA

VLASNIČKI zapis porodice Trifković zanimljiv je i dragocen i pripada četirima generacijama porodice Trifković. Latinska deviza ispisana na ekslibrisu nosi poruku: knjige naših otaca i našeg potomstva. Na unutrašnjoj korici knjige je ime Atanasija Trifkovića (1799-1877), na kontra strani prvog lista stoji ime Koste Trifkovića (1843-1875), na drugoj stranici je ime njegovog sina dr Đure (1872-1942) i Đurinih sinova, dr Koste (1903-1942) i Relje, advokata (1910-1942).

NjEGOŠ I ŠIBENSKA BIBLIOTEKA

PRVI tipografski ekslibris štampan na srpskom jeziku i ćirilici imao je Petar Prvi Petrović Njegoš (1813-1851). Izrađen je najverovatnije 1833. godine. Najstariji bibliotečki ekslibris ima Biblioteka Srpske pravoslavne opštine u Šibeniku, osnovane 1834. godine. U 19. veku malobrojni Srbi posedovali su ekslibris, što ne čudi kada se zna da je Srbija tek posle srpsko-turskog rata (1876-1878) izborila slobodu i nezavisnost.