IZLOŽBA pod nazivom "Gimnazija u svetlu Oslobođenja 1918" i odrednicom "od asimilacije do tolerancije", istoričara Slobodana Milina, organizovana na centralnom trgu u Zrenjaninu, posvećena je nastanku i razvoju školske ustanove kao jednog od simbola grada na Begeju. Prikazane su malo poznate činjenice o decenijskoj težnji i velikoj borbi Srba iz Banata da dobiju školu u kojoj će se deca obrazovati na maternjem jeziku.

Uz svesrdnu podršku i materijalnu potporu građanstva, Magistrat Velikog Bečkereka početkom 19. veka nastojao je da izdejstvuje uzdizanje postojeće Srpske latinske škole u rang gimnazije, koja bi zadržala svoj svetovni karakter i bila otvorena za sve narodnosti i veroispovesti. Međutim, pod pritiskom i pretnjama čanadske Biskupije koja je dominirala ovim delom Banata, da će slučaj izneti pred cara, 1844. sklopljen je ugovor da se nova gimnazija poveri na upravu rimokatoličkom kaluđerskom redu pijarista. Pijaristička gimnazija osnovana je i počela s radom 1846. U njenom sastavu našla se i rimokatolička crkva, mada je sve obavljeno iz sredstava srpskog fonda, i škola smeštena u zgradu koju je srpskim pokolenjima zaveštao dobrotvor trgovac Petar Adamović! Srbi su činili i dve trećine stanovništva u tadašnjoj prestonici Banata.

- Početkom školske 1846/1847. u šest razreda pijarističke gimnazije upisano je 214 učenika, što slikovito govori da je bila preko potrebna građanstvu Velikog Bečkereka i okolnih mesta. Prilikom upisa, đacima je bilo dozvoljeno da se deklarišu jedino po verskoj pripadnosti, jer su po nacionalnosti, pored pravoslavnih Srba, kao Mađari upisivani Nemci, Jevreji i drugi. Gimnazija je podignuta za potrebe stvaranja mađarske političke nacije, što je praktično značilo da je pored svog pozitivnog prosvetnog karaktera, dobila i negativnu, asimilacionu ulogu - ističe autor izložbe Slobodan Milin.

BORBA za ravnopravnost trajala je više od pola veka, o čemu svedoče dokumenta iz arhiva i knjiga Srpske pravoslavne crkve koja su, zahvaljujući zalaganju mladog zrenjaninskog istoričara, predstavljena javnosti. Izložen je izvod iz molbe Magistrata V. Bečkereka, upućene 29. septembra 1849. patrijarhu Josifu Rajačiću, da se srpski jezik kao redovni uvede u gimnazijsku nastavu. Isto je traženo 1864. od patrijarha Samuila Maširevića. Godinu dana kasnije, Srpski crkveno-narodni sabor zamoljen je da svojim autoritetom podupre zahteve Srba Bečkerečana da se u gimnaziji uspostavi nacionalni paritet, a nastava srpskog jezika bude ravnopravna sa mađarskim. Sve je bilo uzalud.

PLATE DOVOLjNO je da kažem da je danas svaki fizički, nekvalifikovani radnik, bolje nagrađen od nastavnika gimnazije. Sve ovo upućuje na što brže i radikalnije rešenje profesorskog materijalnog stanja, kako se ne bi i ovo malo osoblja razišlo po drugim strukama. Istina je da su profesori idealiste, ali se od idealisanja ne živi u veku materijalizma, pa molim gospodina ministra da pokloni pažnju ovom pitanju - stoji u izveštaju direktora gimnazije Stanojlovića od 12. januara 1921, kojim se zalaže za povećanje profesorskih primanja.

Znameniti književnik, istoričar i političar Aleksandar Sandić, pisar i sekretar Vuka Karadžića, 1870. iz Sremskih Karlovaca uputio je javni apel da se u gimnaziji u njegovom rodnom gradu uvede srpski jezik, a upravljanje oduzme od pijarističkog reda. Početkom 1872. godine, na zasedanju Ugarskog državnog sabora u Pešti, vođa prečanskih Srba Svetozar Miletić pozvao je ugarske vlasti da odobre otvaranje Srpske pravoslavne velike gimnazije u Velikog Bečkereku. Predlog je odbačen sa obrazloženjem da bi to ugrozilo dalji razvitak mađarske državne ideje u Banatu.

- A, iako je bila pravi zavod za pomađarivanje (kako ju je nazvao Miletić), gimnazija je mnogim Srbima morala da posluži kao odskočna daska za pristup fakultetskom obrazovanju. Među njima bilo je mnogo budućih pravnika, naučnika, umetnika, čak i pravoslavnih sveštenika. Znameniti gimnazisti su i dr Emil Gavrila, Pavle Aršinov, Todor Manojlović, narodni dobrotvor Kuzman Munčić - kaže Milin.

OSLOBOĐENjE i prisajedinjenje Banata, Bačke, Baranje i Srema Kraljevini Srbiji novembra 1918. godine, kaže istoričar, osim događaja od kolosalnog političkog i nacionalnog značaja, predstavljalo je i prekretnicu koja se duboko ticala školstva i suštinski izmenila prosvetne prilike u oblastima koje su nekada pripadale netolerantnoj Habzburškoj monarhiji. Pozitivne promene u sferi osnovnog i srednjeg obrazovnog sistema, objašnjava Milin, nastupile su rasprostiranjem prosvetnih zakona Kraljevine Srbije na ovim prostorima. U praksi, to je značilo potpunu obustavu političke prosvetne asimilacije koja je bila deo šireg državnog plana mađarizacije, beskrupulozno sprovođenog u ugarskom delu Dvojne monarhije.

- Nakon što su se 27. februara 1919. najugledniji predstavnici srpske intelektualne elite V. Bečkereka dogovorili o osnivanju Srpske velike gimnazije, od Ministarstva prosvete u Beogradu izdejstvovana je dozvola za njeno otvaranje. Upis đaka održan je 6. marta 1919. kada se upisalo 142 učenika i 71 učenica, a nastava je otpočela tri dana kasnije, nakon što je zgrada osveštana. Za upravnika je postavljen Đorđe Popović Munjatović, a za prvog direktora 1921. imenovan je Matija Stanojlović, predratni direktor Smederevske i Valjevske gimnazije - iznosi Milin.

Gimnazija u Velikom Bečkereku početkom 20. veka - Foto Arhiv Zrenjanina


USLEDILI su ukazi o izboru profesora i njihove zakletve vernosti kralju Petru Prvom Karađorđeviću. Novoj državi na raspolaganje se stavio veliki broj profesora mađarske narodnosti. Nastava se vršila u dve smene - na srpskom jeziku pre podne, a na mađarskom popodne. Svi Jevreji odabrali su mađarski za maternji i pohađali nastavu na mađarskom, dok su se Nemci većinom opredelili za srpsku gimnaziju.

Uz toleranciju i poštovanje svih narodnosti, što je bila osnovna odlika novoustanovljenog obrazovnog sistema, srpske vlasti finansirale su nesrpske škole iz državnog budžeta, davale platu profesorima pijarističke gimnazije. Tek 1923. raščišćeni su i imovinski odnosi sa apostolskom administracijom oko vlasništva nad zgradom gimnazije.

- Zgrada i sva njena imovina uvek su bile u opštinskom vlasništvu i nikada nisu pripadale ni mađarskoj, ni austrijskoj državi - stoji u dokumentu Ministarstva prosvete koji se čuva u Arhivu Jugoslavije, a može se videti na izložbi.

Gimnazija iz grada na Begeju, na ponos svojih predaka, nastavlja da baštini bogatu tradiciju. Nove generacije učenika i profesora sa zadovoljstvom se prisećaju značajnog događaja od pre 100 godina, kada je zahvaljujući pobednicima u Velikom ratu koji su slobodu doneli i srpskom narodu preko Dunava, načinjena istorijska prekretnica u obrazovanju.

Ministarstvo prosvete je 1921. imenovalo Matiju Stanojlovića za prvog direktora gimnazije


BOJKOT NESLOVENSKOG STANOVNIŠTVA

OSLOBOĐENjE 1918. i stvaranje Kraljevine SHS nije prošlo bez otpora neslovenskog stanovništva. Tihi bojkot sprovođen je na sve strane. U rimokatoličkom zavodu za devojke, časne sestre iznosile su molitve za novu mađarsku državu. U pojedinim učionicama držane su mađarske nacionalne zastave i slike poslednjeg austrougarskog cara Karla. Učitelji i profesori mnogo su politizirali, šireći glasine o skoroj propasti Kraljevine SHS. Prizivao se uzalud povratak starih austrougarskih vremena. Nova gimnazija pokazala je na delu kako se od asimilacije stvara tolerancija.