POTPUKOVNIK francuske avijacije Slovak Milan Rastislav Štefanik (1880-1919) pilotirao je avionom iznad Srbije kao podrška srpskoj vojsci i narodu u povlačenju, kada je počela da ga tuče neprijateljska protivavionska artiljerija. Tačno 6.novembra 1915. godine avion je pogođen negde iznad Šumadije, a odvažni pilot, potonji general, diplomata, jedan od trojice osnivača Čehoslovačke i idejni tvorac moderne Slovačke prinudno sleće na teritoriju Aleksandrovca!

- Slovaci, za razliku od nas, imaju sačuvano istorijsko sećanje na Štefanikov kratak, ali dramatičan boravak u aleksandrovačkom kraju, koji je otpočeo 6. novembra, 1915. - otkriva za "Novosti" istoričar Ivan Brborić, direktor Zavičajnog muzeja Župe. - Sada smo i mi ovde rešeni da podrobnije istražimo put slovačkog junaka, koji je sa mehaničarem Mišelom Bordoom zapalio avion kako ne bio pao u neprijateljske ruke.

Tačno mesto pada nije još poznato. Nakon što mu je narod Župe pomogao u hrani i vodi, krenuli su na neverovatan marš dug 120 kilometara!

- Znamo da je za sedam dana linijom Aleksandrovac, Brus, Jankova klisura, Blace, Kuršumlija došao do Prištine, ali je neposredno pre nego je sustigao našu vojsku i civile u zbegu, ranjen u oružanom sukobu sa neprijateljima, i hitno prebačen u Kosovsku Mitrovicu, pa odatle u Prizren, gde je među opterećenim medicinskim osobljem, skromnom opremom za lečenje, imao minimalne šanse da preživi - predočava nam Brborić, koji se priprema za objavljivanje studije o Župi i Župljanima u Velikom ratu.


Pročitajte još - TOLIKO O PRIJATELjSTVU: Francuska nam i pertle naplatila suvim zlatom


I upravo je sa srpske teritorije krenula, zvanično priznata, prva medicinska evakuacija avionom u istoriji! Nju je izveo slavni francuski avijatičar, kapetan Lui Polan (1883-1963), koji je izveo let za udžbenike: sa ranjenim Štefanikom, preleteo je kanjonom Belog Drima koji je širok svega 200 metara, i po gustoj magli, za tri i po sata prevalio 200 kilometara! Uspeo je da sleti blizu Valone, odakle se uz pomoć saveznika prebacuju u Rim!

Milan Rastislav Štefanik (1880-1919)

- Jedna od najpoznatijih ultramaratona u Slovačkoj nosi naziv "Štefanik trejl", održava se u znak sećanja na marš od Aleksandrovca do Prištine, takođe u dužini od 120 kilometara, koja se u novijoj verziji istrčava od brda Bradlo, gde je Štefanikova grobnica do Bratislave, spomenika i trga koji nose njegovo ime - napominje nam Ivan Brborić. Milan Rastislav Štefanik poginuo je u avionskoj nesreći, 4. maja 1919. godine, u mestu Ivanka na Dunavu. - Sigurno je da bi Štefanik kasnije, makar u periodu između dva svetska rata posetio Aleksandrovac i ljude koji su mu tada pomogli - kaže sagovornik "Novosti". - Verujem da za nas nije kasno da ispravimo nepravdu našeg zaborava prema tom događaju.


ŽUPA U VELIKOM RATU

NAROD Župskog sreza se tradicionalno bavio vinarstvom i vinogradarstvom i pre izbijanja Prvog svetskog rata, koji je odneo ogromne žrtve. U samoj opštini je prema popisu iz 1910.godine živelo 1.174 ljudi. Procenjuje se da je od 1914. do 1918. godine više od 2.000 Župljana učestvovalo u sukobima, a skoro 900 ih se nikada nije vratilo kući. Istraživač Milorad Sijić započeo je pre 10 godina da popisuje učesnike iz ovog kraja.