ZRENjANIN - Gotovo celokupna jevrejska zajednica Zrenjanina iščezla je u jednom danu! Nacisti su 18. avgusta 1941. pohapsili više od 1.200 Jevreja, utovarili ih u šlepove i Begejom poslali u smrt. Danas u Zrenjaninu živi tek stotinak njihovih potomaka, ali je ova nacionalna zajednica ostavila dubok civilizacijski pečat u gradu na Begeju.

O tome svedoči i izložba povodom međunarodne manifestacije "Evropski dani jevrejske kulture", u salonu Istorijskog arhiva, pod nazivom "Tragovi graditeljskog nasleđa Jevreja u Zrenjaninu", autora Bojana Kojičića i Regine Milanov.

- Gotovo sve trgovinske radnje u glavnoj ulici, takozvanoj čaršiji, i same zgrade, bile su u rukama Jevreja. Kada je Veliki Bečkerek na prelazu iz 19. u 20. vek dostigao svoj privredni i kulturni vrhunac, Jevreja je bilo oko pet odsto od ukupnog broja stanovnika. Ali, trećina zgrada u glavnoj ulici bila je u njihovom vlasništvu ili zakupu - otkrivaju autori izložbe, podsećajući da se po uglednim jevrejskim porodicama Mencer, Goldšmit, Frajnd, Ekštajn, Vajs, Ajzentštedler, i danas nazivaju zgrade koje krase centar Zrenjanina.

Na izložbi je predstavljen deo graditeljskog nasleđa ovdašnje jevrejske zajednice, od doseljavanja u Veliki Bečkerek, krajem 18. veka, pa do Drugog svetskog rata. Autori objašnjavaju da su tokom 19. veka Jevreji pokušali da ostvare "jevrejski stil" u arhitekturi kroz primenu orijentalno-neomavarskog stila, smatrajući ga svojim izvornim. To se zapaža i u arhitekturi velikobečkerečke sinagoge.

Sinagoga je 1896. podignuta na uglu današnje Jevrejske i Sarajlijine ulice, u delu užeg gradskog jezgra koji se nazivao "Čivutski sokak", zbog brojne jevrejske populacije koja je tu živela. Sinagoga je krasila grad do 1941. Nemačke okupacione snage srušile su je do temelja, a prethodno demolirale i odnele iz nje sve dragocenosti. Spasene su jedino orgulje koje su od nemačkih vlasti otkupili rukovodioci reformatorske crkve i danas se nalaze u ovom hramu i služe svojoj nameni.

ŠKOLA, BIBLIOTEKA I RABINAT

OD karakterističnih građevina kojima se grad ponosi, treba istaći i monumentalnu jednospratnicu u stilu romantizma, podignutu preko puta sinagoge. U njoj se nalazila jevrejska viša osnovna škola i biblioteka (danas filijala NSZ). U blizini je i zgrada Jevrejske opštine (Rabinat), čija fasada je raskošno dekorisana.