Besmrtnici uklesani u kamenu

SVOJIM junacima za slobodu otadžbine", "U veri i nadi izginulim ratnicima", "Besmrtni velikani u veri, u patnji, u pobedi", "Za spomen i slavu, za ponos i ugled", "Večna vam hvala i slava", "Živote svoje ne žalismo, ponos srpski održasmo", "Smrt vaša - život naš", "Smrću u vaskrsenje"...

Ovim rečima počinju epitafi uklesani na spomen-pločama na zidovima crkava i školskih zgrada ili na česmama, te obeliscima i drugim obeležjima pokraj puteva i na trgovima u varošima i selima u slivovima reka Đetinje, Rzave, Uvca, Skrapeža... Junaci koji su ostavili kosti na Zebrljaku, Kumanovu, Bregalnici, Ceru, Mačkovom kamenu, Kajmakčalanu i drugim bojištima - zauvek su se preselili u večnost, na kamene ploče zavičaja.

Muzejski savetnik Slavica Stefanović, u knjizi "Epopeja u kamenu", u izdanju Narodnog muzeja u Užicu, sabrala je terenska istraživanja, arhivske podatke, usmenu tradiciju, novinske članke, kao i publikovanu građu o javnim spomen-obeležjima ratova Kraljevine Srbije 1912-1918. godine u zlatiborskom kraju.

- Spomen-ploče su sačuvale imena 6.943 ratnika izginula u ratovima 1912-1918. Najveći broj imena uklesan je na spomenicima u Užicu - 1.966, Požegi - 1.375, Kosjeriću - 1.137, Čajetini - 725, Bajinoj Bašti - 611, Arilju - 601, i Novoj Varoši - 528, dok opštine Priboj, Sjenica i Prijepolje imaju druge spomenike - naglašava autorka, podsećajući na period u kome je stradali i osiromašeni narod imena najdražih, kojima se najčešće grob ne zna, sačuvao od zaborava.

Pored epitafa, koji su preneti u izvornom obliku sa imenima poginulih, knjiga Narodnog muzeja donosi podatke i o pokretačima akcija u trećoj deceniji minulog veka, najčešće sveštenicima i učiteljima, pa donatorima, lokalnim kamenorescima i skulptorima, ali i detaljne opise belega sa izveštajima o svetkovinama osvećenja. Autorka podseća i na to da kulturno nasleđe nagriza zub vremena i ponegde nemar potomaka.

Za celovitu "kamenu knjigu predaka" kraja, kako ističe Stefanovićeva, nedostaju spomenici "dragačevskog tipa" - krajputaši, kao i zapisi o vojničkim grobljima rasutim u nizu država.

DUG SABORCIMA

VAJAR i ratni slikar Vrhovne komande Srpske vojske u ratovima 1912-1918. godine, Užičanin Mihailo Milovanović (1879 -1941) u zlatiborskom kraju je od 1922. do 1926. godine uradio 27 spomen-ploča za crkvene objekte i školske zgrade i jednu spomen-česmu. On se odužio svojim saborcima i otadžbini klešući figure ratnika sa njihovim imenima na pločama od belog venčačkog mermera i stilizovane živopisne reljefe.