POJAVLjIVANjEM prve monografije Despotovca, sa brojnim fotografijama starog i novog graditeljstva, lako je uočiti koliko je okrnjen nekadašnji izgled i - istorija mesta koje je dobilo ime po despotu Stefanu Lazareviću.

Kolekcionar Dragan Stojadinović, čijih više od dvesta fotografija, većinom objekata, u monografiji sačinjava foto - album "Despotovac nekad i sad", oživeo je uspomenu na nekadašnji izgled glavne gradske ulice.

Tako je ovaj autor "nehotično" pružio čitaocu monografije priliku da vidi koliko su se ljudi u opštinskoj vlasti, tokom više decenija neodgovorno odnosili prema tradiciji i - istoriji svog mesta. Jer, na spisku kragujevačkog Zavoda za zaštitu spomenika kulture, u periodu kada je centralna gradska ulica u Despotovcu nosila ime maršala Tita, na njenoj parnoj i neparnoj strani nalazilo se 67 kuća u kategoriji profane gradske arhitekture, pod zaštitom države.

U međuvremenu brojni vlasnici tih kuća dobili su građevinsku dozvolu da ih rekonstruišu, dograde ili poruše i sagrade novi objekat, u većini slučajeva većeg gabarita i spratni:

- Kada je kralj Milan Obrenović 1882. godine doneo ukaz kojim je selo Vojnik dobilo ime Despotovac, po despotu Stefanu, ktitoru obližnje Manasije, i istovremeno Despotovac proglasi za varošicu, ovo mesto se ubrzano razvijalo. Nikle su brojne zanatske i trgovačke radnje, a njihovi vlasnici su podizali nove kuće, najčešće u moravskom stilu - priča naš sagovornik i dodaje:

- Odmah po završetku Drugog svetskog rata, samo mali broj ovih kuća je promenio izgled ili je srušen da bi ustupio mesto novom objektu.

Nekadašnja Manastirska kafana 1931. godine

VODENICA KAO GALERIJA

Posle rata, između ostalog, u gradu je srušena kafana manastira Manasija, a manastirska vodenica pretvorena je u izložbenu galeriju.

U neposrednoj blizini, pred kraj 19. veka srušena je stara zgrada osnovne škole čiju fotografiju iz 1909. godine čuva kolekcionar Stojadinović.

Tu su i snimci predratnih ciglana, zatim pekara, stare pijace, mehane iz 1935, trgovačke radnje iz 1938. godine, puškarske i limarske radnje.