TAKAV je život da čovek često mora da se stidi onoga što je najlepše u njemu i da upravo to skriva od sveta, pa i od onih koji su mu najbliži" - zapisao je Ivo Andrić u "Znakovima pored puta", kao da je hteo da posredno pojasni pojedine "znakove" iz njegovog bogatog životnog puta književnika i diplomate, o kojima se malo zna i koji su ostali nedovoljno razjašnjeni.

Ivo Andrić je živeo i umro sa mnogo tajni. I danas su teško objašnjiva neka njegova opredeljenja u životu i politici. Od razočaranja u Zagreb i Hrvate, i priklanjanja Srbima, preko visokog pozicioniranja u diplomatiji svih vlada Kraljevine, do saradnje sa posleratnom vlašću i prijema u članstvo Komunističke partije Jugoslavije 1955. godine.

I ratne beogradske godine slavnog nobelovca obavijene su velom misterije. Kada je kao jugoslovenski poslanik u Berlinu, u vreme nemačkog napada, vraćan u Beograd, ponuđeno mu je, kao Hrvatu, da ode u Zagreb i priključi se diplomatskoj službi Pavelićeve države. Odlučno je odbio ovu ponudu i odlučio da ratne godine provede u srpskoj prestonici. Dok rat bukti u celoj Evropi, Ivo Andrić stiže u okupirani Beograd.

Prvog dana juna 1941, useljava se u podstanarsku sobu kod advokata Brane Milenkovića i njegove majke Kaje, u stan na prvom spratu, u Prizrenskoj ulici broj 7. Ušao je sa samo dva kofera. I tu će, između ta četiri zida, imati smirenja i životnog oduška da narednih godina napiše "Na Drini ćupriju", "Travničku hroniku", "Gospođicu", dela koja će mu dve decenije docnije doneti Nobelovu nagradu.

Pročitajte još: SUSRET SA ISTORIJOM: Male tajne velikih klasika

Njegovi biografi, pišući o tim godinama, beležili su da se Andrić "držao rezervisano" i trudili se da naglase njegovo nemirenje sa okupacijom, i pozivali su se na njegovo odbijanje da potpiše antikomunistički Apel srpskom narodu i predlog Srpske književne zadruge da objavi izbor njegovih pripovedaka. Ovim odlukama on je pokazao svoj stav prema okupatorima i Nedićevoj kvislinškoj "državi".


Na uručenju Nobelove nagrade


ULAZAK oslobodilaca u Beograd 20. oktobra 1944, dočekao je na Terazijama sa Milanom Đokovićem i Raškom Dimitrijevićem. Stajali su na početku Prizrenske ulice, pedesetak metara od Andrićevog stana. Kada je pored njih prošla prethodnica, petorica crvenoarmejaca, Andrić je rekao:

- Šta da im damo? Pobednike treba darivati - zapisao je Milan Đoković u svojim "Dnevnicima". Odmah posle oslobođenja i uspostave vlasti Titovih partizana, građanski Beograd i svi oni koji nisu mogli da se pomire sa novom stvarnošću, počinju da govore o Andriću kao "vodonoši komunista". Uz to, počinje da se, u zatvorenim krugovima, diskretno širi priča da je on tokom okupacije simpatisao Dražu Mihailovića. Neki od njegovih savremenika to beleže u tajnim rukopisima koji će na svetlost dana izaći mnogo decenija docnije.


ENGLESKA RADIO-STANICA RADAN Grujičić, šef antikomunističkog odseka beogradske specijalne policije, početkom devedesetih godina prošlog veka, u Vinzdoru u Kanadi, u testamentarnoj ispovesti, autoru ovog teksta je ispričao kako je u smiraj 1942. godine dobio dojavu da se u Prizrenskoj 7 nalazi britanska radio-stanica koja se uključuje svake noći u 10 sati uveče i radi celu noć. Kada su agenti upali u stan, pored preplašenog advokata Milenkovića i njegove majke, našli su Andrića kako kuca na mašini. - Pisao je "Na Drini ćuprija" - rekao je Grujučić.

Branko Lazarević, diplomata i jedan od najuticajnijih predratnih književnih kritičara, posle hapšenja i zatvora, sebe je osudio na samoprogon u Herceg Novi. On još 1946. godine, na stranicama svog tajnog dnevnika (objavljen tek 2007) beleži o mlađem kolegi: "U početku se nešto interesovao za Ravnogorski pokret, a tvrdi se čak da je pisao i neka ohrabrujuća pisma nekim četničkim vođama iz Hercegovine...".

U godinama koje su sledile, Andrićev flert sa Ravnom gorom i Dražom postaje omiljena tema u emigrantskoj publicistici i memoarima koje su objavljivali istaknuti pripadnici četničkog pokreta. Kosta St. Pavlović, diplomatski činovnik i šef kabineta predratnih i emigrantskih kraljevskih vlada, objavio je u knjizi "Poezija i proza" (Ženeva 1977) da je "njegova povučenost (Andrićeva, za vreme okupacije) bila, po pričanju nekih zajedničkih prijatelja, samo prividna, jer se bio prilično upleo u pokret otpora, i to na strani generala Dragoljuba Mihailovića, kome je čak, jednom pismenom porukom, izrazio podršku". Vođa četničkog pokreta, navodno, bio je ushićen kada mu je preneta poruka književnika iz Beograda.

KOSTA St. Pavlović i u knjizi "Ratni dnevnik 1941-1945" zapisuje sledeće redove:

"U četvrtak, 23. decembra 1943. dobio sam prve vesti od Mladena Žujovića... Krišom je dolazio u Beograd. Tamo je viđao Andrića, koji je u Dražinom beogradskom odboru." Mladen Žujović je, inače, bio član Centralnog nacionalnog komiteta, iz inostranstva.

Stevan K. Pavlović, poznati srpsko-britanski profesor čija su specijalnost istorija i međunarodni odnosi, inače Kostin sin i priređivač njegovih knjiga, u jednom eseju posvećenom porodici i kući Pavlovića u Gospodar Jevremovoj ulici broj 9, koja je danas sastavni deo beogradskog Kulturnog centra, navodi da su se u potkrovlju, gde se nalazio atelje njegove tetke Bele Pavlović, poznate naše slikarke, u toku rata okupljali simpatizeri i članovi pokreta generala Mihailovića, među kojima je bio i Ivo Andrić.


Ivo Andrić kod Josipa Broza


O Andrićevom ravnogorskom pedigreu piše i Dimitrije Đorđević, profesor istorije na Kalifornijskom univerzitetu, a od 1970. je član SANU. U memoarima "Ožiljci i opomene" on kaže: "Brana Stranjaković je bio prisutan kada je 1942. godine Ivo Andrić posećivao njegovog strica, profesora Dragoslava Stranjakovića, člana Dražinog centralnog komiteta."

Siniša Paunović u tekstu objavljenom 1991. u NIN-u, piše da je Aleksandar Belić, predsednik Srpske akademije nauka, 1942. godine skrenuo pažnju Andriću na to da generali, među njima i njegova rođena braća Vladimir i Emil, govore da je Mihailović "šupljoglavac" i "pijandura". Ivo je na to odgovorio da je Draža - "novi Karađorđe ".

RATKO Peković i Slobodan Kljakić prvi su pronašli opipljiv dokument o Andrićevim vezama sa ravnogorcima, naizgled paradoksalno, ali u njegovom partijskom dosijeu iz kartoteke CK SKJ, i objavili ga u malčice prećutanoj knjizi "Angažovani Andrić 1944-1954". Reč je o nekoj vrsti karakteristike, koju su tri meseca pošto je Andrić primljen u redove Saveza komunista Jugoslavije 13. decembra 1954. godine, potpisali njegovi prijatelji, književnici Marko Ristić i Aleksandar Vučo. U tom, javnosti malo poznatom dokumentu, navodi se sledeće:

"Antinedićevac od prvog dana, Andrić je sa odobravanjem i divljenjem primio prve vesti o ustanku u Srbiji i pobijao je tvrđenje nedićevaca, kapitulanata, i kukavica da je taj ustanak preuranjen. Iskren rodoljub, čovek koji je u toku Prvog svetskog rata ležao tri godine u austrijskim zatvorima, Andrić je verovao da su tzv. nacionalističke snage one koje se nalaze na čelu oružanog ustanka, ali ne ostajući slep pred činjenicama, on postepeno uviđa da su te snage, sa Dražom Mihailovićem, izdajničke, i pošteno revidira izvesne svoje zablude i iluzije. Posle jedne iskrene moralno-političke krize, Andrić se u trenutku oslobođenja našao spreman da obnovi i napretku svoje domovine lojalno pomogne. Njegova dobronamernost i iskrenost u tom trenutku nisu mogle biti stavljene u sumnju i to možda baš zato što njegovo opredeljenje nije bilo plod nekog naglog, oportunističkog obrta, nego jednog sporog, poštenog ispita savesti.

"To znači, zaključuju Peković i Kljakić, Andrićevi kontakti sa četnicima nisu bili nepoznanica za neke ugledne i uticajne predstavnike nove vlasti posle 1944. godine, a verovatno ni za njene represivne organe, oličene u Knoju i Ozni."

SVEDOČANSTVO na ovu temu ostavio je i Kosta Timotijević u zapisu "Zašto je leva građanska inteligencija počinila klasno izdajstvo?" u kome piše: "Mnogi su čekali oslobođenje sa zebnjom u srcu... Marko Ristić i Aca Vučo obrađivali su Ivu Andrića, spasavajući ga od odlaska na Ravnu goru. Navodno je imao i uniformu sašivenu."