RIMSKU grobnicu od ogromnih ukrašenih monolita pronašla je pre nekoliko dana u šumama sela Guberevca arheološka ekipa Narodnog muzeja u Beogradu, koju predvodi dr Adam Crnobrnja, muzejski savetnik. Ovo otkriće odškrinulo je vrata riznice prošlosti skrivene pod Parcanskim visom u beogradskoj opštini Sopot. Tu se, na padinama brda između sela Guberevac, Stojnik, Babe i Parcani u 2. i 3. veku nalazio carski rudarski domen Metala Trikornensia s najznačajnijim kopovima olova i srebra u Rimskom carstvu.

Stručnjaci Narodnog muzeja kažu da je otkriće monumentalne grobnice u okviru istraživačkog projekta "Kosmajska rudnička oblast u antici" nastavak poduhvata koji je započeo pre više od veka Nikola Vulić, jedan od očeva srpske arheologije.

- Cilj je da otkrijemo gde se prostirao i kako je živeo do danas neotkriveni Deumesus, glavni grad rudarske oblasti pod neposrednom kontrolom imperatora - kaže dr Crnobrnja. - U to vreme čuveni španski rudnici srebra su već bili iscrpljeni i Rim je, tražeći nova ležišta olova i srebra, utvrdio da su ovdašnja najbogatija. Tragovi eksploatacije su vidljivi i danas na velikim prostorima pokrivenim zgurom, otpadom rimskih topionica. Nje, prema proračunima, ima čak 1,5 miliona tona!

IDILIČNI prostor današnjih zelenih bregova u 2. veku su Rimljani pretvorili u jezivu golet. Sa površine od oko 60 kvadratnih kilometara posekli su šumu neophodnu za topljenje rude, a brda izbušili hiljadama jama koje i danas vrebaju pod lišćem. Proizvodnja srebra, olova i gvožđa bila je ogromna, a na hiljade rudara, zanatlija, trgovaca iz celog carstva je vrvelo kao u mravinjaku. Sirmašni radnici su živeli u izbama oko rudnika, a bogati u vilama čiji se ostaci nalaze u selima oko Barajeva.

- Slika iz tog vremena je vrlo tmurna - opisuje dr Crnobrnja. - Kilometri padina golih brda bili su pokriveni stotinama hiljada tona troske koja ni za više od narednih 1.000 godina neće dozvoliti da se obnovi šuma. Rimljani su preradu rude obavljali na visovima s kojih se dizao gust zagušljiv dim koji je zaklanjao nebo. Ipak, ogroman profit iz ovih rudnika je privlačio ljude. Vojnika, radnika i administracije je bilo toliko da se smatra da su trošili svu hranu koju su proizvodila gazdinstva u Mačvi i Posavini.

U RIMSKOM carstvu rudničke oblasti nisu bile u nadležnosti provincije na kojoj su se nalazile, već su bile lična svojina imperatora kojom su upravljali njegovi službenici. Zbog bogatstva rudarske oblasti su bile često na udaru pljačkaša i invazija, pa su imale jaku vojnu zaštitu. Glavno utvrđenje i administrativni, a kasnije i verski centar rudarske oblasti nalazio se na brdu Gradišta.

Da bi nam pokazao ostatke tvrđave za celu kohortu, sa 290 konjanika i 800 pešadinaca, dr Crnobrnja je mačetom morao da probije stazu kroz šumski gustiš u kome se kriju ogromne rudarske jame. Pri vrhu brega prelazi se preko duge kose potpuno prekrivene šupljikavim kamenjem, ostacima topljenja starim 2.000 godina. Iznad te goleti vazduh titra od jare, jer je zgura pune gvožđa koje antička tehnologija nije uspevala da iskoristi.

Posle mučnog probijanja kroz žbunje, stiže se do ostataka lepo ozidanih bedema tvrđave i ruševina velike civilne zgrade kraj utvrde. Ona je deo administrativnog centra oblasti koji nikada nije detaljno istražen, iako su ranohrišćanski mozaici pronađeni u ovoj divljini isti kao oni u antičkoj Akvileji. Moguće je da su čak i stariji jer se hrišćanska religija širila gradovima od Male Azije, preko Balkana, ka Zapadu.

- VELIKI rat je prekinuo profesora Vulića u istraživanjima, a posle njega su tek osamdestih godina ovde istraživali naši i američki arheolozi - kaže dr Crnobrnja. - Oni su na osnovu mozaika zaključili da je reč o velikom i važnom ranohrišćanskom verskom centru, a mozaici su, srećom, odneti u Narodni muzej. Objekti nisu istraženi do kraja, ni konzervirani, već su ostavljeni na milost i nemilost pljačkašima.

Sagovornik "Novosti" nam je pokazao nekoliko ogromnih sondi koje su napravili tragači za antikvitetima koje prodaju na crnom tržištu. Oni nemilosrdno uništavaju rudarski centar s tvrđavama, civilnim naseljima i možda najstarijom hrišćanskom crkvom na ovim prostorima, pa će kontrola ove oblasti biti pooštrena.

VEK ĆUTANjA

AREHEOLOZI kažu da je grobnica koju su otkrili važna jer je sastavljena od delova starije luksuzne građevine i velikih stela s natpisima, što ukazuje na velike promene u rudarskom centru. Kuriozitet je što su pronašli špahtlu koju je ostavio dr Vulić koji je 1911-1913. istraživao ovaj kraj.

- Nažalost, u vihoru Velikog rata je nestala gotovo sva njegova dokumentacija - kaže dr Adam Crnobrnja. - Vrlo je malo dokumenata ostalo i iza američkih istraživača koji su ovde kopali osamdesetih godina. Praktično, Narodni muzej u Beogradu iznova kreće u istraživanje započeto pre jednog veka.

* Zabranjeno preuzimanje fotografija bez saglasnosti redakcije "Večernjih Novosti"