VASA Pelagić umro je danas u 62. godini svoga mučeničkog života u bolnici ovdašnjeg kaznenog zavoda. Pokojnik je celog svog veka radio i borio se za prava, korist i napredak radnog naroda. Saraniće se sutra u 8 časova pre podne.

Ovako glasi tekst umrlice koju su 25. januara 1899. godine objavili poštovaoci i prijatelji Vase Pelagića, čuvenog narodnog učitelja i borca za radnička prava, koji je preminuo u zatvoru u Požarevcu, kao politički osuđenik.

Pelagićeva umrlica deo je izložbene postavke "Kazneno-popravni zavodi u Srbiji - Primer Požarevačkog kaznenog zavoda 1853-1918", otvorene u Gradskoj galeriji savremene umetnosti u Požarevcu. Kao osuđenik požarevačkog zatvora, današnje "Zabele", Pelagić je bio stanar zloglasne "sobe 11", u kojoj su robijali i čuveni komediograf Branislav Nušić, pesnik Đura Jakšić, političar Nikola Pašić i socijalista Svetozar Marković.

Bilo je i žena osuđenih zbog politike, među kojima su i Jelena Ilka Marković, Lenka Knićanin i Lujza Vitković. - Upravo je požarevački kazamat stekao epitet prvog srpskog univerziteta, zbog značajnog broja uglednih ljudi, koji su smatrani opasnim po aktuelnu vladajuću elitu - rekla je Jasmina Živković iz Istorijskog arhiva Požarevac, koji je priredio izložbu nakon višemesečnih opsežnih istraživanja, u saradnji sa Kriminalističko-policijskom akademijom u Beogradu.

Posetioci na izložbi

Na izložbenim panoima predstavljeni su ulaz i panorama zatvora, zatvorski pravilnici, radna zaduženja osuđenika, njihove žalbe na presude, pisma članova porodica, kao i spisak osuđenika kojima su smrtne kazne zamenjene za robiju. Tu je i slika Aleksandre Krstić iz Beograda, stare 23 godine, osuđene zbog ubistva petogodišnjeg usvojenog deteta. Prikazan je i jelovnik u kojem su navedene propisane količine mesa, pasulja, krompira, hleba, luka i soli, kao i jedan račun od 12 dinara za popravku zuba 13 osuđenika.

- Posebno nas je zanimao položaj zatvorenica, koje su osuđivane zbog krađe, ubistava, krivokletstva, ali i za vračanje, paljenje, nasilnu iznudu ili ponovnu udaju pored nerazvedenog braka - rekla je Jasmina Živković.

Direktorka Istorijskog arhiva Požarevac i inicijator ovog projekta, dr Jasmina Nikolić, istakla je da se izložba i istoimena monografija priređuju povodom 150 godina rada Kazneno-popravnog zavoda "Zabela".

Panorama požarevačkog zatvora

AUTORI

IZLOŽBU su priredili dr Dragana Miloradović i Jasmina Živković iz Istorijskog arhiva Požarevac i dr Radovan Radovanović, dr Radomir Zekavica, docent dr Ivana Krstić i Nevenka Knežević Lukić sa Kriminalističko-policijske akademije u Beogradu.

LOŠ TRETMAN

POŽAREVAČKI zatvor posetio je i austrougarski putopisac Feliks Kanic. On je kasnije naveo kako je bio prijatno iznenađen dobrom hranom i boravkom osuđenika na čistom vazduhu, ali i neprijatno iznenađen lošim tretmanom političkih osuđenika.

PRINUDNI RAD

IZ zatvorskih spisa vidi se da su osuđenici radili i van zatvorskog kruga. Oni su, između ostalog, bili angažovani na rušenju kasarne u Dragovcu 1885. godine, a pet godina kasnije i na izgradnji mosta u Ljubičevu 1890. godine.