Vojvođanske priče: Silna želja da se tren ovekoveči

NAUKA je prirodi kičicu u ruke dala, da trenuća ovekoveči, da ovo što se pred našim očima zbiva i potonji naraštaj bez svakog dodatka odista videti može.” To je 1858. godine, u novosadskom listu “Sedmica”, objavio Jovan Andrejević Joles, lekar i književnik, u jednom od nastavaka o istoriji i razvoju fotografije.

Potpuno suprotno toj objavi, današnje generacije, samo u jednom danu, modernim tehnologijama sačine i na desetine fotografija, tako da budući potomci veliku većinu toga najverovatnije nikada neće ni videti.

Vreme kada je odlazak kod fotografa bio poseban trenutak u životu pojedinca i čitave porodice, kada su se oblačile najlepše haljine i odela, stavljali šeširi i različiti modni dodaci, odavno je daleka prošlost. Na nekadašnje novosadske fotografske ateljee, sećanje je oživela izložba “Novosadski fotografski ateljei (1854-1914)” u Zbirci strane umetnosti u Muzeju grada.

- Fotografski majstori načinili su mnogobrojne portrete različitih generacija Novosađana koji su kroz ovu vrstu fotografija potvrđivali svoj novostečeni status pripadnika građanske klase - objašnjava Ivana Jovanović Guduruć, viši kustos, autor izložbe. - Na fotografijama koje nastaju sve do poslednje decenije 19. veka uočljivi ozbiljnost i konvencionalnost u poziranju i uštogljeni stav, a ozbiljni izrazi lica kao da prikrivaju strah od nepoznatog, ili osećaj nelagodnosti...

* Mladenci sa svatovima, prva decenija 20. veka

Prvi stalni atelje u Novom Sadu otvorio je Georgije (Đorđe) Knežević 1854. godine u Hlebarskom sokaku (danas Ulica Svetozara Miletića). Ispred njegovog objektiva stajali su mnogi neznani, ali i znani građani. U Sremskim Karlovcima 1869. fotografisao je Srpski narodni sabor, a tablo sa portretima poslanika Narodne stranke, koji su bili prisutni na tom saboru, nudio je početkom 1870. u svojoj radionici u Sremskoj Mitrovici. Ovaj fotograf ostao je upamćen i kao autor prve fotografske slike poštanskog mosta koji je povezivao Novi Sad i Petrovaradin, sačinjene 1869. godine.

Već na samom početku sedme decenije 19. veka Knežević dobija i prve konkurente. Bili su to: Stefan Vulpe, Ignjat Rajs, a nešto kasnije Ignjac Funk i Julijus Štern.

Tokom šezdesetih godina 19. veka, u Novom Sadu je radio i fotograf Stefan Vulpe. U svom ateljeu u nekadašnjoj Gospodarskoj ulici broj 49, izrađivao je klasične portrete u formatu vizitkarte. Oprema u ateljeu je bila dosta skromna, činili su je sto, stolica i stub, koji su, osim dekorativne funkcije, služili i kao oslonac modelu. Posle jednobojne pozadine, uvodi slikani pejzaž, koji imitira parkovski prostor.

Dolaskom 1881. godine u Novi Sad iz rodnog Čongrada, u Mađarskoj, Josif Singer objavljuje da ima najnovije engleske i francuske aparate, a osim što je fotografisao, držao je i neku vrstu obuke “ljubiteljima u fotografisanju”. Poslednja decenija 19. veka za Singera je bila izuzetno plodotvorna i ispunjena značajnim fotografskim poduhvatima. Na samom početku 1890. godine je u svom ateljeu priredio “Stereotipsku izložbu” fotografija sa Svetske izložbe, održane godinu dana ranije u Parizu.

Promovišući svoj rad, Singer je isticao da je imao čast da fotografiše patrijarha Brankovića i svu ostalu gospodu episkope.

* Ivana Jovanović Gudurić, autor izložbe / Foto: Darko Dozet

Fotografski umetnički zavod Jovana Rehnicera u kući Matice srpske na Glavnoj pijaci za kratko vreme je postao jedan od najuglednijih novosadskih fotografskih ateljea. U Velikom ilustrovanom kalendaru “Orao” za 1892. godinu, Rehnicer preko oglasa sugrađane obaveštava da je svoj atelje za fotografisanje proširio i odeljenjem za “molovanje šiltova i grbova”.

Ovaj novosadski fotograf ostao je upamćen i kao autor prve foto-reportaže, a reč je o njegovom snimanju prenosa posmrtnih ostataka pesnika Branka Radičevića iz Beča u Sremske Karlovce 1883. godine. U oglasu objavljenom u “Zastavi”, daje iscrpne informacije o fotografijama kojima je propratio pomenuti događaj na nekoliko lokacija. Uz pomenute fotografije dobijala se i fotografija jedne Brankove pesme i fotografija Stražilova.

ČUVARI IDENTITETA

ČUVANjEM i prikazivanjem fotografija članova najuže porodice, posebno grupnih porodičnih i dečjih portreta, građanska porodica je želela da naglasi vlastiti identitet. Fotografije sa dečjim portretima iz različitih perioda odrastanja vremenski su orijentiri u porodičnoj hronici. Rehnicer i Singer se čak u svojim reklamnim oglasima “preporučuju kao specijalisti za dečje portrete”.

“BUDICA” NA ŠTRANDU

PORED stalnog fotografsko-artističkog ateljea u zgradi Pošte, Dezider (Deže) Vajda je 1929. godine posedovao i “sopstvenu budicu” na novosadskom kupalištu Štrand. Na tom mestu, posetioci plaže mogli su se fotografisati, ili razviti svoje samostalno snimljene filmove.

ALBUMI, NOVOTARIJA 19. VEKA

RAZMENA portreta uspostavljala je specifičan dijalog “darivanja” slikama. Fotografije se poklanjaju članovima šire porodice, prijateljima i saradnicima, a o tome svedoče i posvete na poleđini. Obavezno su ispisivani datum i mesto darivanja, uz potpis portretisanog. To je dovelo do formiranja kolekcija fotografija koje je trebalo sačuvati, pa tako nastaje još jedna novotarija 19. veka - albumi za fotografije. Raskošni povezi bili su obloženi kožom ili plišom, a korice su ukrašavane različitim aplikacijama od skupocenih materijala, metala, porcelana, sedefa... Porodice na našim prostorima albume su nabavljale iz evropskih gradova, najviše iz Beča, Budimpešte i Pariza.