Vojvođanske priče: Trg pripao kralju, a grad heroju

SVE do 1906. godine u Velikom Bečkereku (potonjem Petrovgradu, te Zrenjaninu) nije bilo spomenika u današnjem smislu. Na trgovima i raskršćima ovog prelepog ravničarskog grada u Banatu, smeštenog na obalama Begeja, stajali su kameni ili drveni krstovi koje su podigli građani ili verske organizacije.

Istoričarka Nada Boroš, dugogodišnja upravnica Istorijskog arhiva u Zrenjaninu, objašnjava da su spomenici umetnički oblikovani objekti u čast znamenitih ličnosti ili značajnih i važnih događaja. Kao svedočanstva proteklih vremena, spomenici su zaštićena kulturna dobra koja se moraju čuvati, bez obzira na države, vreme i epohe u kojima su nastali.

- U našem gradu, sve se dogodilo suprotno od ovog pravila! Jedna država ih je gradila, a novoustanovljena uklanjala i postavljala nove spomenike kao simbol svoje vlasti - ističe Nada Boroš.

Kako je menjao ime, Zrenjanin je na centralnom gradskom trgu dobijao nove spomenike. Prva ideja o postavljanju nečije statue pojavila se 1902, kada je odlučeno da se ispred Županijske palate podigne velelepni spomenik Erneu Kišu, generalu i predvodniku mađarske pobune 1848/1849. protiv carskog apsolutizma Austrije.

Sa još desetak vođa pobune, general Kiš pogubljen je 1849. Kao velikomučeniku, streljanom zbog težnje i želje za samostalnošću i slobodom Mađara, ondašnje gradske i vlasti Torontalske županije podigle su mu spomenik, koji je svečano otkriven 27. aprila 1906.

Prisustvovali su najugledniji zvaničnici mađarske vlade i Ugarskog sabora, a svečanu besedu održao je dr Imre Varadi, inače deda našeg istaknutog pravnog stručnjaka i akademika Tibora Varadija. Iako su u tadašnjem Nađ Bečkereku Srbi bili većinski narod, nijednog nije bilo na odavanju počasti generalu Kišu!

- U istorijskoj nauci, mađarska pobuna 1848/1849. smatra se nedovršenom revolucijom, a u njoj su se Srbi borili na strani Austrije - pojašnjava Boroš.

Ovaj spomenik nalazio se na trgu do 1920, kada je uklonjen, a od njega je sačuvana samo glava, koja se nalazi u gradskom Narodnom muzeju.

U stvari, posle okončanja Prvog svetskog rata i stvaranja Kraljevine SHS, u novonastalim okolnostima Srbi su u Velikom Bečkereku postali vladajući narod, pa je početkom 1924. gradska uprava donela odluku o podizanju spomenika kralju Petru Prvom Karađorđeviću, po kome će grad deceniju kasnije, 1935. godine, poneti ime Petrovgrad.

Odmah je raspisan konkurs, a u žiriju za izbor najboljeg rešenja za spomenik nalazili su se čuveni vajari Ivan Meštrović i Toma Rosandić, te slikari Petar Dobrović i Ljuba Ivanović. Odlučili su da ne dodele prvu nagradu, a drugu su dali radovima Frana Kršinića (Dalmacija) i Milutina Nedeljkovića iz Zemuna. Treća nagrada pripala je čuvenom vajaru Petru Palavičiniju, ali spomenik je dobio da gradi Rudolf Valdec iz Zagreba?!

Na ovu odluku odbora za podizanje spomenika, tvrde istoričari umetnosti iz Zrenjanina, svojim vezama i autoritetom uticao je akademski slikar iz Velikog Bečkereka Aleksandar Sekulić, koji se 1924. vratio u rodni grad posle završenih studija u Minhenu, gde se školovao zajedno sa Valdecom. Prijateljstvo Sekulića i Valdeca bilo je jače od konkursa, ipak, ispostavilo se da je hrvatski “kipar” napravio veličanstven Spomenik “velikom oslobodiocu”.

Prilikom izrade ekvesterijalnog (konjaničkog) spomenika kralju Petru, Valdec se opredelio za tradicionalnu trojnu podelu - stepenasto područje, srednji deo kao postament i dva reljefa koja predstavljaju motive iz života kralja Petra “Put kroz Albaniju” i “Povorka na Terazijama posle krunisanja”.

Fundament, u koji je položen ukrasni dokument na pergamentu, podignut je 4. maja 1926.

Nedugo zatim postavljen je i spomenik, a svečano otkrivanje bilo je 1. decembra 1928. Pažljivo je pripremano i činu je dat višestruki značaj - zbog desetogodišnjice postojanja Kraljevine SHS, desetogodišnjice ulaska Srpske vojske u Veliki Bečkerek i oslobođenja Banata, te njegovog pripajanja matici Srbiji. Bio je prvi i do tada najreprezentativniji spomenik kralju Petru u novostvorenoj državi.

Kraljev spomenik nalazio se u centru do 1941, kada su ga srušili fašisti. Odmah po ulasku u grad (kojem su dali ime Gros Bečkerek) aprila 1941. Nemci su počeli da rade na uklanjanju spomenika (zajedno sa gradskom Sinagogom). Postolje su uspeli da uklone tek miniranjem, a delove polomljene bronzane statue su istopili. Ostala je sačuvana glava figure kralja Petra, a deo skupocenog granita sa postamenta ugrađen je u stepenište zgrade pošte, gde je i danas.

Zajedno sa ruskim borcima, partizani su doneli slobodu 2. oktobra 1944, a grad se tačno još pune dve godine zvao Petrovgrad. Tada je preimenovan u Zrenjanin i nazvan po revolucionaru, narodnom heroju Žarku Zrenjaninu Uči. Glavni trg je, međutim, skoro jedanaest godina bio bez spomenika, da bi 11. maja 1952. bistu Uče, delo beogradskog vajara Radeta Stankovića, otkrio Josip Broz Tito, čiji je Žarko Zrenjanin bio saborac. Bio je to jedini spomenik u Vojvodini koji je Tito otkrio.

- Smatralo se da će večno tu stajati. Međutim, nije bilo tako. Spomenik je bio na centralnom gradskom trgu samo 12 godina. Do 1964, kada je premešten ispred zgrade Komiteta, gde je i danas - iznosi Nada Boroš, ističući da je razlog premeštanja bila odluka lokalne samouprave da rekonstruiše gradski trg.

Ovom rekonstrukcijom, centralno mesto na trgu ustupljeno je takozvanoj plavoj fontani, ali su svi bili nezadovoljni. Posle pada komunizma i pojave višestranačja, početkom devedesetih godina prošlog veka, došla je inicijativa za obnovu porušenog spomenika kralju Petru. Mada je 18. septembra 1991. SO usvojila program podizanja i obnavljanja javnih spomenika u gradu, zagovornici ideje o vraćanju kralja Petra na glavni trg nisu ništa konkretnije učinili sve do 1996.

Tada su iskoristili posetu princa Tomislava Karađorđevića Zrenjaninu, i uz njegov potpis, koji je bio prvi na inicijativi, formirali odbor za obnovu spomenika. Iste godine stigla je i ponuda beogradskog vajara Zorana Jezdimirovića da uradi rekonstrukciju starog spomenika na osnovu foto-dokumentacije.

Za obnovu spomenika bio je zainteresovan i vajar, profesor univerziteta Dušan Nikolić. Prevagnule su reference Jezdimirovića, koji je prethodno obnovio spomenik kralju Petru u Bijeljini (takođe delo Rudolfa Valdeca).

Do 1998. trajale su tehničke pripreme i izvedeni radovi na postamentu. U ateljeu vajara urađena je skulptura spomenika u glini i 1999. očekivalo se njeno livenje i postavljanje. Zbog bombardovanja zemlje i nedostatka para sve je obustavljeno. Radilo se samo na vlaženju gline. Već 2000. došlo je do njegovog oštećenja, vajar je bio ljut i malo je falilo da ceo projekat propadne. Nakon dve godine ipak su obavljene pripreme za radove u gipsu, i 21. avgusta 2002. skulptura je predata umetničkoj livnici “Stanišić”.

Ni posle toga ništa nije išlo lako. Stalno je nedostajalo para, livenje se oteglo do 2004. Prvobitno je bilo predviđeno da se svečano otkrivanje spomenika obavi na Sretenje 2005. Naposletku se ceremonija odigrala 17. januara 2006, a njoj je prisustvovao i prestolonaslednik princ Aleksandar Karađorđević. Slavni srpski kralj tako se vratio na glavni gradski trg koji je nosio njegovo ime, ali Zrenjaninci nisu želeli da se vrati i naziv Petrovgrad.

VELIKI BEČKEREK, PETROVGRAD, PA ZRENjANIN

PREDLOG o promeni imena grada Velikog Bečkereka u Petrovgrad, na sednici Gradskog veća 29. septembra 1934. podneo je narodni poslanik i većnik Toša Rajić. Usvojen je aklamacijom, uz burno klicanje “Živeo kralj!”. Ime Petrovgrad zvanično je počelo da se koristi 18. februara 1935. U posleratnoj jugoslovenskoj državi nije bilo podobno iz ideoloških razloga. Na sednici plenuma Gradskog odbora Petrovgrada 2. oktobra 1946, predsednik opštine Slavko Kirćanski izneo je predlog o promeni imena grada u Zrenjanin, što je takođe jednoglasno prihvaćeno. Uvođenjem višestranačja, počele su inicijative za vraćanje imena Petrovgrad. Godine 1991. održan je referendum, na kojem se većina građana izjasnila za zadržavanje imena Zrenjanin.