Vojvođanske priče: Dobro kažeš, Srpska Atinica!

NAJPRE su ga “krstili” kao Racku varoš. Zatim je preimenovan u Petrovaradinski šanac. Ime Novi Sad (Neoplanta, na latinskom jeziku) datira iz 1748. godine. Stotinak godina docnije, u vreme gradonačelnika Svetozara Miletića, uvrežio se još jedan naziv - Srpska Atina. To je i danas drugo ime Novog Sada.

Zasluge za to pripadaju Njegoševoj ulici, gostionici “Bela lađa”, Miletiću i njegovom prijatelju, zanatliji Stevanu Jeliniću Ćebendi. Hroničari su zabeležili da je u “Lađi” u drugoj polovini 19. veka, stolovala srpska elita, kulturna i politička inteligencija. Tu su neretko “padale” i neke važne odluke, pravljene strategije, rešavana mnoga pitanja...

Tokom jedne večerinke, Novi Sad je “prekršten” u Srpsku Atinu, a “kum” je bio novosadski zanatlija Stevan Jelinić Ćebenda. U knjizi Matičinih članova, uz njegovo ime piše da je bio “arendator”.

Kao vatreni pristalica narodnjaka, on je ovde često sedeo u društvu Miletića, tadašnjeg gradonačelnika Novog Sada i vođe Srpskog narodnog pokreta. U jednom takvom razgovoru Ćebenda je, veruje se, uporedio novosadsku varoš sa Atinom zbog mnoštva kulturnih znamenja.

- Dobro kažeš, prava je srpska Atinica - dodao je, kažu, gradonačelnik Miletić.

Ta anegdota živi već dva veka, prenose je Novosađani iz veka u vek, a pisani trag da je baš tako i bilo ostavio je jedino Ljubomir Lotić, književnik i dugogodišnji službenik Matice srpske.

Centralni trg Srpske Atine, nekad

On je u fusnoti članka “Spomenici novosadske trgovačke omladine 1902-1932” naveo da je istraživao poreklo nadimka “Srpska Atina” te da ga je to traganje dovelo do profesora i funkcionera Matice srpske Milana A. Jovanovića Babe. Od njega je Lotić saznao da je nadimak potekao od Miletićevih pristalica, a otkrio mu je čak i ime kuma - Stevana, Novosađanina Stevana Jelinića Ćebende.

Da li se Novi Sad baš te večeri zakitio imenom Srpska Atina ili su ga viđeniji Srbi i ranije ponekad tako nazivali, nije od presudnog značaja bilo ni Miletićevim i Ćebendinim savremenicima, ni nama danas, kao što neće biti ni budućim Novosađanima.

Važno je znati da je to poređenje sa antičkom Atinom, Novi Sad poneo potpuno zasluženo. Ono (ime) proizašlo je iz činjenice da je Novi Sad u 19. veku bio kulturni, politički i društvni centar srpskog naroda, središte celokupnog Srpstva.

U tadašnjem Novom Sadu, najznačajniji je bio Narodni pokret, koji je predvodio dr Svetozar Miletić. Njegov list “Zastava” imao je jak uticaj na javno mnjenje ne samo među Srbima u Ugarskoj, već i u svim srpskim zemljama.

Početkom 19. veka, srpski prosvetitelj, reformator pravopisa Vuk Stefanović Karadžić rekao je da je Novi Sad “najveće srpsko opščestvo na svijetu”, a Jovan Skerlić je zabeležio da se u Novom Sadu “tada pisalo i mislilo za ceo srpski narod”.

Matica srpska u Novom Sadu, stara slika

Jer, Srbija je tada bila pod tuđinskom vlašću, a Novi Sad središte nacionalnog identiteta, razvoja političke i kulturne misli i najveći grad nastanjen Srbima. Novosadska varoš je 1820. godine imala više od 20.000 duša, od kojih su dve trećine bili Srbi, a Beograd je taj broj dostigao tek posle 1853. godine.

- Bez sumnje je Novi Sad zaslužio ime koje upućuje na sličnost sa Atinom - kaže za “Vojvođanske priče” Đorđe M. Srbulović, istoričar u Zavodu za zaštitu spomenika kulture. - Atina je svoj najveći procvat imala kada je Grčka bila slobodna država, a naš grad taj nadimak stekao je pod tuđom vlašću, kada Srbi nisu imali sopstvenu državu, a narod svom snagom nastojao da očuva nacionalnu svest.

Srbulović dalje podseća da Srpska Atina nije samonikla i da ovaj grad nije rođen samo pod uticajem Beča i Pešte. Temelji varoši, duhovni, kulturni i politički, postavljeni su u prvoj polovini 19. veka, pa je taj naziv Srpska Atina sasvim prirodno, na tim temeljima iznikao u drugoj polovini tog stoleća.

Mnogo detalja iz istorije svedoči o tome: 1703. godine u porti Crkve Svetog Đorđa već je postojala osnovna škola koju je vodio meštar Sava, a 1741. vladika Visarion Pavlović podiže školu (današnja Jovina gimnazija). Knjige su u gimnaziju donete iz Rusije, pa je ona radila kao duhovna akademija po programima Kijevske duhovne akademije. Ključni čovek novosadske gimnazije bio je Dionisije Novaković, jedini Srbin koji je završio akademiju u Kijevu.

Kuća na Trifkovićevom trgu u kojoj je nekad bila kafana “Bela lađa”

- Ne treba zaboraviti da je Emanuil Janković nastojao da otvori srpsku štampariju, ali nije dobio dozvolu, pa je 1790. otvorio nemačko-francusku knjižaru - podseća Srbulović. - Njegove knjige na francuskom i nemačkom jeziku imale su kupce, što govori o visokom obrazovnom stepenu tadašnjih Novosađana.

Srpska čitaonica osnovana je 1845. godine. Grad su pohodile i putujuće pozorišne trupe, mahom iz Nemačke, a 1815. godine Joakim Vujić je u Novom Sadu doživeo prave ovacije sa predstavom “Karađorđe, vožd srpski”.

Srpsko narodno pozorište nastalo je 1861. godine, a nekoliko godina kasnije, kada je gostovalo u Beogradu, knez Mihailo bio je oduševljen novosadskim glumcima. Pozvao je Jovana Đorđevića da i u Srbiji osnuje stalni teatar. Prihvatajući poziv kao čast i izazov, upravnik sa sobom odvodi i polovinu novosadskog ansambla i sedam godina posle nastanka SNP, u Beogradu je zaživelo Narodno pozorište.

- Najvažniji događaj bilo je preseljenje Matice srpske u Novi Sad 1864. godine - naglašava Srbulović. - Najstarija srpska kulturna institucija novog veka, košnica srpskog pamćenja i kulture, osnovana je u Budimpešti 1826. godine.

Ideja o preseljenju pre 152 leta bila je odvažna, dalekovida i spasonosna u tadašnjem istorijsko-ugarskom ramu, nimalo povoljnom po naše sunarodnike u “žuto-garnoj monarhiji”. Pošto je Beč ukinuo srpsko vojvodstvo 1859. godine, Srbi su se suočili sa slabljenjem svog značaja u Pešti. Zato, kada je 1864. godine dozrela odluka da se iz rasejanja Matica pošalje kući, Novi Sad se sam nametnuo kao nova adresa, jer je bio najvažnije srpsko kulturno središte, tada mnogo jače od Beograda.

Iz tog zdravog temelja, postavljenog u 19. veku, nikla je i titula “evropska prestonica kulture”, kojom se Novi Sad okitio ovih dana.

Novi Sad danas evropska prestonica kulture

DVA PUTA GRADONAČELNIK

SVETOZAR Miletić (1826-1901), advokat i novinar, bio je najveći političar kod Srba u 19. veku. Dana 20. marta 1861. postao je gradonačelnik Novog Sada, najmlađi u istoriji grada. Prvi saradnici u Magistratu bili su mu Jovan Jovanović Zmaj i Jaša Ignjatović. Kao gradonačelnik, Miletić je proglasio srpski jezik zvaničnim i ukinuo nemačku realku. Mada je imao apsolutnu podršku Magistrata, ugarska vlada ga je 1862. suspendovala. Iste godine on je proslavio 100-godišnjicu Save Tekelije, sa izrazito antiaustrijskim karakterom. Te godine bio je i predsednik Srpske čitaonice, kada je pod njenim okriljem osnovano Srpsko narodno pozorište. Drugi mandat gradonačelnika dobio je 1867. godine.

Svetozar Miletić

OD ELITE DO KUPLERAJA

GOSTIONICA “Bela lađa” u Njegoševoj ulici, u kojoj je skovano ime Srpska Atina, u 20. veku izgubila je značaj, a potom je i izgubila namenu. U “Lađi” je najpre bilo smešteno javno (tursko) kupatilo, zatim kupleraj, pa niz preduzeća i, na kraju, u njoj se bila nastanila gradska inspekcija. Poslednjih godina zgrada je oronula i prazna.