Vojvođanske priče: Sarkofag, priča o vekovima

NA Pravoslavnom groblju u Budisavi, nadomak Novog Sada, pažnju privlači neobično spomen-obeležje - kameni sarkofag sa dve nadgrobne ploče. Ona veća, četvorougaona, postavljena na čeonoj strani spomenika, posvećena je Anatoliju Nikolajeviču Rozenšildu fon Paulinu (1860-1929), ruskom carskom generalu i tevtonskom vitezu po poreklu, pripadniku ruske emigracije u Srbiji između dva svetska rata. Na manjoj ploči kružnog oblika, ugrađenoj na bočnoj strani sarkofaga, uklesano je ime njegove ćerke Aleksandre A. Serdjukove (1893-1978), rođene Rozenšild Paulin, koja je tu i sahranjena.

A, gde se nalaze generalovi posmrtni ostaci i kako je i kada to barokno spomen-obeležje, koje izgledom odudara od okolnih srpskih spomenika, dospelo na to seosko groblje i šta će ubuduće biti s njim?

Odgovore na ta pitanja potražili smo u Zavodu za zaštitu spomenika kulture Novog Sada, a neke upečatljive detalje iz biografija dvoje poslednjih izdanaka čuvene plemićke familije Rozenšild Paulin, čiji koreni sežu još u prvu polovinu 16. veka, predočila nam je Novosađanka Tatjana Petričević, potomak takođe ruskih emigranata, odnosno, “belih Rusa”, pristiglih na ove prostore posle Oktobarske revolucije.

Najpre, evo šta je aktuelno u vezi sa sarkofagom na budisavskom groblju.

Novosadski Zavod je prošle godine podneo zvanični predlog da grobno mesto i nadgrobni spomenik Aleksandre A. Serdjukove budu proglašeni spomenikom kulture. Prema rečima istoričara Đorđa Srbulovića, uz taj predlog urađen je opsežan elaborat sa detaljnim obrazloženjem.

- Posle uobičajene procedure u odgovarajućim republičkim institucijama, koja prilično dugo traje, očekujemo da Vlada Srbije uskoro donese konačnu odluku, odnosno, da Budisava dobije prvi spomenik kulture. Istovremeno, stručnjaci u Zavodu počeli su i konzervatorski projekat izrade identičnog sarkofaga, replike spomenika koji će biti postavljen na novosadskom Uspenskom groblju, na mestu gde su sahranjeni general Anatolij Rozenšild, njegova supruga i njihov zet, odnosno, Aleksandrin muž - dodaje Srbulović.

General Rozenšild, Nadežda Vilhelmonova

Njihovo večno počivalište je bez nadgrobnog spomenika skoro pune četiri decenije, jer je sarkofag sa Ruske parcele Uspenskog groblja prenet na budisavsko, na mesto gde je 1978. godine sahranjena generalova kćerka Aleksandra.

Ona je, kako su zabeležili hroničari ruske emigracije, bila jedna od najznačajnijih predstavnica intelektualnog dela “bele Rusije” u Srbiji.

Po dolasku sa porodicom u Novi Sad 1920. godine vrlo brzo se uklopila u novu sredinu. Bila je predsednica novosadskog ogranka Ruske matice i članica mnogih srpskih društava i udruženja, pokretač brojnih aktivnosti ruske kolonije u Novom Sadu. Predavala je srednjoškolcima francuski i ruski jezik. Autorka je mnogobrojnih članaka i stručnih radova na temu obrazovanja, a napisala je i knjigu “Hrišćanstvo i savremenost”. To delo, objavljeno 1939. godine, cenzura je zabranila i uništila, zbog izrazito kritičkih stavova prema ondašnjim ideologijama, nacizmu i boljševizmu.

Aleksandra Anatolijna bila je udata za Mihaila Serdjukova, koji je umro 1944. godine. Nisu imali dece, pa je posle rata ona usvojila i odškolovala devojčicu Savicu Daničić (1939-2013) iz Budisave. Na rukama svoje štićenice umrla je posle duge i teške bolesti, a sahranjena je u Budisavi, pošto je u to vreme prestalo sahranjivanje na novosadskom Uspenskom groblju. Sa tog groblja prenet je i nadgrobni spomenik - sarkofag, koji je stajao iznad grobova njenog oca i majke.

Aleksandra (sedi druga sleva) i njen muž Mihajlo (stoji u sredini)

Taj budući spomenik kulture jedinstven je primer nadgrobnog spomenika u Republici Srbiji, pošto je izgrađen za pripadnika Tevtonskog viteškog reda, generala Anatolija Rozenšilda fon Paulina. Prema navodima iz istorijskih arhiva, rodonačelnik porodice Paulin potekao je iz Meklenburga u severnoj Nemačkoj, gde je bilo jedno od poslednjih prebivališta starogermanskog plemena Tevtonaca. Deo porodice, koji se preselio u Rusiju, u doba imperatora Pavla Prvog, generacijama se bavio vojničkim zanatom, a jedan od najistaknutijih i najčuvenijih bio je potonji general-lajtnant Anatolij Rozenšild.

- General Rozenšild istakao se u Rusko-japanskom ratu, višestruko je odlikovan, a zbog velikih sposobnosti uvršćen je u svitu cara Nikolaja Drugog - zabeležila je Tatjana Petričević. Komandovao je ruskim trupama i u Prvom svetskom ratu, a posle bitke u Avgustovskim šumama, bio je zarobljen i proveo u logoru tri godine. Posle oslobađanja iz logora priključio se Beloj armiji, posle čijeg poraza je sa porodicom napustio Rusiju i preko Kotora stigao u Novi Sad. U tom gradu je preminuo 1929. godine, iznenada, od srčanog udara, na ulici.

Sahranjen je na Uspenskom groblju, gde mu je porodica podigla spomenik po uzoru na barokni sarkofag podignut na groblju u Petrogradu.

Anatolij Nikolajevič Rozenšild fon Paulin u paradnoj uniformi

ALEKSANDRA PESNIK I ESEJISTA

Drugo izdanje knjige “Savremenost i hrišćanstvo”, štampano je 1995. godine, u Izdavačkoj radionici “Rasija”, u svega 500 primeraka, i to zahvaljujući slučajno pronađenom, nepotpunom i oštećenom primerku knjige, sačuvanom u književnom fondu Matice srpske. Dosad je pobrojano više od 80 objavljenih eseja, članaka, recenzija i originalnih literarnih radova. Aleksandra Serdjukova je napisala više od 300 pesama. Mnoge nisu štampane ni prevedene sa ruskog na srpski jezik, a nalaze se u privatnim kolekcijama njenih naslednika.

GENERALOVI MEMOARI

Prema navodima iz istorijskih arhiva Danske i Švedske, istoriju porodice Rozenšild fon Paulin, koja pripada redu Tevtonskih vitezova, moguće je pratiti od 1534. godine. Anatolij Nikolajevič Rozenšild fon Paulin bio je vrstan vojnik i završio visoke vojne škole. Tokom uspešne vojničke karijere, zaslužio je čin general-lajtnanta. Iza njega su ostali vojnički memoari i mnogobrojna pisana svedočenja o ratnim vremenima.

SUPRUGA I MAJKA, ČUVENA LEPOTICA

Mati Aleksandre Serdjukove, generalova supruga Nadežda Vilhelmonovna Enkvist, po ocu je švedskog, a po majci ukrajinsko-poljskog porekla iz porodice Černiševoj-Černičenko, bila je čuvena lepotica i izuzetan muzički talenat. Porodica Enkvist, takođe spada u red vojnog plemstva. Najpoznatiji predstavnik je bliski rođak, Oskar Vilhelm Enkvist, vice-admiral Ruske flote, učesnik mnogih bitaka i nosilac velikog broja odlikovanja, koji je život završio 1912. godine, na Kronštatu.