Vojvođanske priče: Večni vez velike dame

PRE šest dana, 30. juna ove godine, navršilo se tačno sedam decenija od smrti Jelice Belović Bernadžikovske (1870-1946). Nažalost, neuporedivo je više onih koji će se upitati a ko je, zapravo, bila ta žena nego onih za koje će taj podatak biti samo podsećanje na ženu prvog srpskog etnografa, najboljeg poznavaoca i čuvara srpskog tkanja i veza s kraja 19. i u prvoj polovini 20. veka, plodnog pisca, nacionalnu prosvetiteljku...

- Gospođa Belović je sahranjena na novosadskom Uspenskom groblju, ali joj se danas, nažalost, ne zna ni grobno mesto. To je velika nepravda i prema ovoj izuzetnoj ličnosti i prema njenom dragocenom, trajnom i impresivnom delu - kaže Dušanka Marković, viši kustos Muzeja grada Novog Sada.

Belovićeva je, nastavlja naša sagovornica, rođena u uglednoj srpskoj porodici u Osijeku, a učiteljsku školu je završila u Zagrebu. Docnije se usavršavala u Beču i Parizu, da bi, potom, usledila njena duga i plodna pedagoška karijera - od Rume, preko rodnog Osijeka, Mostara, Sarajeva i Banjaluke, u kojoj je bila upravnica Više devojačke škole, do Novog Sada, u koji je došla neposredno po završetku Prvog svetskog rata i tu ostala do kraja života.

U tom izuzetnom opusu nekoliko dela je i danas kapitalno. To su, pre svih, knjige “Građa za tehnološki riječnik ručnog rada” (1906), “Srpski narodni vez i tekstilna ornamentika” (1907) i almanah “Srpkinja - njezin život i rad, njezin kulturni razvitak i njezina narodna umetnost do danas” (1913).

- Jelica u svom dobu nije bila samo najbolji poznavalac srpske narodne domaće radinosti, prevashodno veza i tkanja, nego i njen predani čuvar, a tu neponovljivu umetnost afirmisala je i daleko izvan srpskih granica - naglašava Markovićeva.

Tako, zahvaljujući njoj i njenim knjigama, i danas znamo kako je još 1864. godine nastao srpski banatski vez popularno nazvan “biber-grana”, kako su srpske vezilje u Lici i Bosni i Hercegovini, takođe u 19. stoleću, na suknu “zvrkovale” ili “prošvićkavale” prelepe ornamente, kako se nekada radio gajtanli vez u srpskom Sremu...

Velika ljubav Jelice Belović Bernadžikovske bile su i srpske narodne nošnje, pa je, zahvaljujući odavno požutelim fotografijama sačuvanim u fondovima Muzeja Vojvodine, Muzeja grada Novog Sada i Matice srpske, u različitim periodima njenog života, vidimo u Mostaru, Sarajevu, Novom Sadu... U ovom poslednjem su, upravo u njeno vreme i njenom inicijativom, održavane i tada veoma popularne smotre narodnih nošnji.

- Nepravedno bi bilo ne pomenuti i njen rad na prosvećivanju dece i mladeži - kazuje nam, na kraju, gospođa Marković. - U nizu dela koja je tome posvetila, svakako, izdvaja se prelepo ilustrovana publikacija “110 igara za mladež” iz 1901. godine, koja bi i danas mogla pravim vrednostima da pouči ne samo naše najmlađe, nego i njihove roditelje.

GOVORILA DEVET JEZIKA

BELOVIĆEVA je, uz ostalo, bila izuzetan poliglota, pošto je, pored srpskog, naravno, govorila još osam jezika i pisala na njima. Još u porodičnom domu u Osijeku, uz izuzetno obrazovane roditelje, “progovorila” je i na nemačkom, francuskom i engleskom, da bi docnije sama naučila italijanski, ruski i mađarski i, najzad, od supruga Poljaka - i poljski.

BORBA ZA NEZABORAV

KOLO srpskih sestara Eparhije bačke, čija članica je nekada bila i Jelica Belović Bernadžikovska, nedavno je uputilo inicijativu JKP “Lisje” i Savetu za kulturu grada Novog Sada da se pronađe i na odgovarajući način obeleži njen grob, a u gradu postavi njena spomen-ploča. Odgovor se još čeka.

POMOGLA OTVARANjE ČETIRI MUZEJA

KOLIKO je Jelica bila poštovana u svom vremenu, najbolje svedoči činjenica da je, kao vrhunski stručnjak, učestvovala u formiranju čak četiri muzeja. To su Etnografski i Obrtničko-umjetnički muzej u Zagrebu, Muzej u Splitu i, najzad, Muzej Matice srpske, danas Muzej Vojvodine, u Novom Sadu.