U centru grada na Begeju nalazi se najstarija pozorišna zgrada u Srbiji - predivno barokno zdanje podignuto 1839. gotovo tri decenije pre postavljanja temeljca za Narodno pozorište u Beogradu.

Ovo zdanje već 177 godina služi boginji Taliji i u tesnoj je vezi sa istorijom pozorišta u Velikom Bečkereku, kako se Zrenjanin najduže nazivao. Bečkerečki učitelj Marko Jelisejić, na prelazu dva veka bio je ne samo najplodniji prevodilac pozorišnih komada, već prema svedočenju velikog srpskog romanopisca Milovana Vidakovića, i organizator i reditelj prvih pozorišnih predstava. Već krajem 1787. Jelisejić je sa đacima organizovao predstave i, po rečima Antonija Hadžića, smatra se, pre Joakima Vujića, praocem srpskog pozorišta.

Po legendi, najstarija pozorišna zgrada izgrađena je zahvaljujući bogatom banatskom spahiji Ištvanu Hertelendiju, koji je poznat i kao vlasnik atraktivnog dvorca u Bočaru. U želji da što češće gleda glumicu u koju se zaljubio u Pešti, Hertelendi je dao da se podigne dvorana, odnosno da se u pozorište preuredi žitni magacin, na glavnom trgu tadašnje prestonice Torontalske županije na Begeju. Iz te građevine razviće se u budućnosti pravo, moderno pozorište.

- Pozorišna zgrada sa 246 sedišta u partneru, po 210 u parter ložama i ložama na dva sprata, kao i 200 za stajanje na trećoj galeriji, bila je u vlasništvu Magistrata. Scena je ustupljena za kulturno uzdizanje sugrađana, za formiranje i negovanje pozorišne publike. Ubrzo je osnovan i Pozorišni odbor, s ciljem da salu izdaje i što bolje organizuje gostovanja i nastupe nemačkih, mađarskih i srpskih trupa, koncerte muzičara, mađioničarske i akrobatske predstave - iznosi teatrolog Aleksandra Milošević, koja je proučavala istoriju najstarije pozorišne zgrade u našoj zemlji, pod čijim je krovom od 1946. moderan teatar "Toša Jovanović".

Kako je zgrada bivala atraktivnija, gradski oci su joj menjali namenu, pa je tak 1873. bečkerečki dnevni list na mađarskom "Torontal" zabeležio plan lokalnih vlasti da se zgrada adaptira u Palatu pravde. Uz ciničan komentar "ala će to biti neko teatralno pravosuđe"... Prva rekonstrukcija izvedena je 1884, kada je ispod scene oformljen prostor za orkestar. Naredna obnova dogodila se 1923, po projektu čuvenog arhitekte Dragiše Brašovana, a 1927. uvedena je struja.

Završetak Drugog svetskog rata zgrada je dočekala bez mnogih značajnih obeležja, naravno po volji novih vlasti i ideologije. Zbog religioznih simbola uklonjena je i gvozdena zavesa dekorisana anđelom koji svira na harfi... Barokni stil morao je da ustukne pred ambijentom radničke klase... Tek 1957. zgradi je vraćen prvobitni izgled, uz angažovanje arhitekte Đorđa Tabakovića i scenografa Vladimira Marenića, koji su još oslikali tavanicu i izradili ornamente.

Na osnovu urbanističkih planova iz šezdesetih godina, u centru Zrenjanina bila je predviđena izgradnja novog pozorišta. Gradski samodoprinos opredelio je 11 miliona dinara za ovu namenu i postojale su tendencije da se staro pozorište sruši, a izgradi novo, savremeno...

- Sreća da je Trg slobode stavljen pod zaštitu države. Konzervatorski radovi obavljeni su 1980, a četiri godine kasnije, obnovljena je i fasada prema starim fotografijama. Sa ulične strane dozidan je i sprat radi nivelisanja visine sa susednim građevinama. Tu su se našli kamerna scena i drugi prateći objekti - opisiju današnji izgled pozorišta Vesna Karavida i Bojan Kojičić, konzervatori zrenjaninskog Zavoda za zaštitu spomenika kulture.

Očuvanje barokne sale pozorišta, sa akustikom, funkcionalnošću i lepotom, najveći je uspeh Zrenjanina u očuvanju graditeljskog nasleđa.

GLEDALI BALET 1895.

Jula 1895. ovde je nastupio ansambl baleta iz Budimpešte, sa 14 balerina, među kojima su bile i tada u svetu poznate Emilija Žužanić i Roža Rajs. U martu 1911. desio se atraktivan nastup trupe Japanskog carskog pozorišta, s tada poznatom glumicom Hanako. Glumci u egzotičnim nacionalnim nošnjama izazvali veliko interesovanje publike. Ovde su gostovali istaknuti umetnici iz Rusije...

KAMEN SA FRUŠKE GORE

Poslednji vlasnik žitnog magacina, koji je 1839. pretvoren u pozorište, bila je bogata jermenska porodica Ćerćanfi. Utemeljene su tvrdnje da su taj magacin 1736. podigli španski kolonisti. I, to raskopavajući temelje Bečkerečke tvrđave, sagrađene 1526. od kamena koji je sa Fruške gore Dunavom, Tisom i Begejom šajkama dovožen u Veliki Bečkerek. Tvrđava je srušena posle sklapanja Karlovačkog mira, početkom 1701. Polumilenijumska genealogija kamena, ugrađenog u neobično masivne zidove zgrade, objašnjava fenomen izuzetne akustičnosti pozorišne sale.