Vojvođanske priče: Kad su vandrokaši postajali majstori

ZANATSTVO, kao privredna grana, ima viševekovnu tradiciju u Bečkereku. Prvi pomen vašara u varoši 1331. godine, u doba Turaka, direktno ukazuje na postojanje zanatlija na ovom području. Ali, pravi procvat esnafi doživljavaju u vreme Austrije. Među kovačima, abadžijama, ćurčijama, terzijama, čizmarima i drugim zanimanjima, posebno su se isticale kujundžije, odnosno, zlatari.

Krjem 18. veka osnivaju se mnogi cehovi - udruženja zanatalija, kojima je carica Marija Terezija 1765. darovala prvu privilegiju, odnosno, dozvolu za rad. Ovaj dokument, u prepisu na mađarskom i crkvenoslovenskom, čuva se u Istorijskom arhivu u Zrenjaninu. Bečki dvor privilegovao je krojače, abadžije, vrpčare i jorgandžije. Carskom poveljom od 6. juna 1769. Bečkerek je uzdignut na stepen trgovišta. Otvorena je prva škola na srpskom jeziku, osnovana prva građanska bolnica, dobijena prvilegija za održavanje nedeljnih pijaca. Cehovski barjak, bio je posebno cenjeno znamenje. Često je predstavljao pravo remek-delo majstorske veštine i ukusa. Na njemu se redovno nalazila slika sveca zaštitnika, koji je bio čuvan u crkvi. U cehovskom kovčegu, takozvanoj "lađi", čuvali su se pečati, majstorske knjige, računi... Šegrti su po tri-četiri godine provodili u radionici, imali stan i hranu kod majstora, a po sporazumu, odelo i obuću. Oslobađanje kalfi (pomoćnika) bilo je uslovljeno "vandrovanjem" (stranstvovanjem, učenjem na strani, putovanjem). Kalfa se tako usavršavao i sticao iskustvo za budući samostalni rad. Stranstvovanje po svetu trajalo je tri i više godina, a po povratku pristupali su izradi svog remek dela, što je bila majstorska diploma.

Veliki požar 30. avgusta 1807. skoro da je uništio ceo grad, pa je početak 19. veka protekao u obnovi i naglom usponu srpskog zanatstva. Pojavljuju se i novi zanati metalske struke, a prema evidenciji iz 1837. postojalo je 575 zanatskih radnji.

Iz ženskih krojačkih radionica nastali prvi saloni modistikinja

Nemac Ferdinand Pavle Plajc, koji se doselio iz Regenzburga, 1847. osnovao je prvu štampariju, a 1851. počeo izdavanje prvih bečkerečkih novina - nedeljnika "Vohenblat". Herman Ekštajn izgradio je tada prvu parnu pekaru, koja je proizvodila šest tona hleba dnevno. Godine 1884. radionica za proizvodnju sapuna i sveća bila je preteča hemijske industrije "Luksol".

Milan Đukanov, dugogodišnji upravnik zrenjaninskog Istorijskog arhiva i istraživač prošlosti zanatstva u Banatu, ističe da je posle stupanja na snagu Obrtnog zakona 1. oktobra 1844, u gradu koji se tada već zvao Veliki Bečkerek, 13. jula 1885. osnovana Zanatska zajednica. Taj datum uzima se kao početak organizovanog zanatstva.

Originalna dozvola za rad, sa potpisom Marije Terazije 1765.

Najsvetlije trenutke zanatstvo u prestonici Banata beleži na početku 20. veka, da bi 1910. bile popisane čak 3.303 zanatlije. Iz razvijenih manufaktura počele su da niču prve veće zanatske radionice i moderna industrijska preduzeća. Godine 1923. pojavio se prvi taksi na ulicama, kojeg je vozio Josif Pavlović. Salone na glavnom sokaku otvorile su tri modistkinje. Andrija Molnar 1926. držao je prvu električarsku radnju, a Karl Miler i Karl Holcer 1928. su otvorili zubotehničke ordinacije.

Članovi upravnog odbora i odbora časti Udruženja zanatlija za grad i srez

Godinu dana kasnije, Zanatska zajednica Velikog Bečkereka dobila je u tadašnjoj Masarikovoj ulici svoju zgradu, zanatlijski dom. Izgrađen je sredstvima samih zanatlija, a najveći prilog (5.000 dinara) dao je predsednik, mesar Joca Križanov. Njegovo ime nalazi se na ploči koja danas stoji na istoj zgradi koja je u vlasništvu Opšteg udruženja preduzetnika Zrenjanina.

Iz manufaktura, početkom 20. veka, nastala bravarska radionica

Iz pedantno vođenih zapisnika Zanatske zajednice Velikog Bečkereka, kasnije Petrovgrada, vidi se stalna borba protiv nelojalne konkurencije i bespravnog rada, te "rvanje" sa vlastima zbog visokih poreza i doprinosa. Brojni zahtevi za donošenje zakona protiv bespravnog rada završavali su u fiokama gradske administracije... Porezi su umanjivani ili otpisivani samo srećnicima. Bez odjeka ostao je i protest pekara iz 1921. zbog ilegalne prodaje hleba.

Jevanđelje manastira Grabovac iz 1663.

JEVANĐELjA ZLATOM I SREBROM OKOVANA

ZLATARI onog vremena nisu samo obrađivali skupocene metale, već i okivali crkvene knjige. Petar Smederavac, bečkerečki kujundžija, čije prezime ukazuje otkud je dospeo u Banat, postao je slavan. Po nalogu igumana manastira Krušedol Silvestra, 1543. okovao je jevanđelje posvećeno vladiki Maksimu Brankoviću, bivšem despotu. Okov je rađen u srebru, bogato pozlaćen i jedan je od najreprezentativnijih radova srpskog zlatarstva 16. veka.

Prvi podaci o kujundžijama u Bečkereku vezani su za dolazak srpskog stanovništva iz Smedereva i okoline sa despotom Stefanom Lazarevićem, posle 1404, kada je imenovano za velikog župana Torontalske županije u Banatu. Tradicija je nastavljena i u 17. veku, pod Turcima, koji nisu sprečavali ovu radinost. Poznato je i jevanđelje iz 1663. koje je bečkerečki kujundžija Vuk okovao za manastir Grabovac u Mađarskoj. Ovo jevanđelje čuva se u Muzeju SPC u Sent Andreji.

Krušedolsko jevanđelje iz 1543. godine

SIN SAPUNDžIJE OSNIVAČ DRŽAVNE LUTRIJE

MNOGI sinovi iz zanatlijskih porodica stiču visoko obrazovanje u inostranstvu i postaju poznati stručnjaci. Jedan od njih je Pavle Ilić, osnivač apotekarske službe u Srbiji. Rođen je 1810. u porodici ćurčije, farmaciju je završio u Budimpešti, a po nalogu kneza Miloša 1836. otvorio je prvu apoteku u Kragujevcu. Ispitivanjem voda Aranđelovačke, Ribarske, Jošaničke i drugih banja, udario je temelje hemijskoj analizi u Srbiji. Drugi je bankar Đorđe Velisavljević, sin sapundžije, posle iskustva u Saksoniji, 1890. u Beogradu osniva prvu Državnu klasnu lutriju Kraljevine Srbije. U Zagrebu, gde je dugo živeo i umro 1930, bio je jedan od osnivača znamenite Srpske banke i "Privrednika".

Majstor Mića sa pobedničkim salonkama

UNIKATNE CIPELE OD ŽABLjE KOŽE

JEDAN od najpoznatijih šustera bio je Milivoj Mića Markov (1907-1980). On je 1958. na prvom međunarodnom sajmu zanatstva u Beogradu osvojio medalju za ženske salonske cipele izrađene od žablje kože! To je bio prvi proizvod takve vrste u Jugoslaviji, a za sledeći sajam Markov je izradio još jedne unikatne cipele - od riblje kože! Proslavio se i damskim cipelama sa svetlećim štiklama, kao i specijalnim, od kojih se leva mogla obuti i nositi na desnoj nozi i obratno.