Stari Ras: Kolevka Srbije omeđena hramovima

SRPSKE svetinje u Rasu prvi put su popisane i opisane na jednom mestu u knjizi arheologa Dragice Premović Aleksić, doskorašnje direktorke Muzeja Ras u Novom Pazaru. Delo "Manastiri i crkve Stare Raške" je plod dugogodišnjih istraživanja i prepešačenih 2.539 kilometara kvadratnih područja današnjeg Novog Pazara, Tutina i Sjenice.

Kroz priče o stotinama hramova "stolne oblasti" Stefana Nemanje i njegovih prvih naslednika ispričana je celokupna saga o usponu i padu srednjovekovne srpske države, borbi za identitet pod osmanskom okupacijom, ali i nemaru prema kolevci nemanjićke Srbije posle oslobođenja. Stara Raška, s kratkim prekidima, od 1912. uglavnom tavori na rubu interesovanja nauke, iako je u njoj začeta hrišćanska Srbija i njeno veliko srednjovekovno doba.

- Stefan Nemanja je odavde upravljao državom, ovde su se održali važni istorijski događaji i državni sabori - kaže Dragica Premović Aleksić. - Kad se saberu sva istorijska znanja, dolazi se do zaključka da je dolina Raške bila kolevka prve srpske države i pismenosti. Raški, današnji novopazarski kraj, igrao je u srednjem veku izuzetno značajnu političku, ali i kulturno-istorijsku ulogu.

Veliko putovanje po planinskim predelima Stare Raške naša sagovornica počela je kao mlad arheolog u selu Vrsenice na bregu Klik koji dominira nad Sjeničkim poljem, gde se nalaze ruševine tvrđave zvane Velika gradina. Rezultati istraživanja ukazivali su na to da su stare zidine ostaci legendarne Dostinike, prednemanjićke prestonice "krštene Srbije" iz vizantijskih letopisa. Kad je otkrila ostatke dvorske crkve u gornjem gradu, priča o svetinjama Stare Raške počela je da se odmotava.

- U drugoj polovini 9. veka, u vreme cara Vasilija Prvog, Srbi su konačno pokršteni, a prvi srpski knez koji nosi hrišćansko ime je Petar, Gojnikov sin koji je došao na vlast 892. godine - kaže Dragica Premović Aleksić. - Knez Petar je, verovatno, kršten u crkvi čiji su ostaci otkriveni u utvrđenju Velika gradina.

Strašni ratovi su u sledećem veku desetkovali Srbiju, ali ona se se, ipak, obnavlja kroz niz župa koje ujedinjuje veliki župan Stefan Nemanja. On za prestono mesto bira Ras, a najstarija srpska crkva, Hram Svetog Petra i Pavla, postaje najvažniji hram u kome se krštavaju i miropomazuju vladari, ali i mesto gde se održavaju državni sabori na kojima se donose najvažnije odluke. Na dominantnom bregu, vidljivom iz cele Stare Raške, Nemanja podiže monumentalni manastir Đurđeve stupove, u kojem se, prvi put, sjedinjuju umetnička dostignuća Vizantije i romanike.

- Na osnovu svog položaja, Raška se nije okretala samo prema Istoku, već i prema uticajima Zapada - naglašava Premović Aleksić.

Knjiga "Manastiri i crkve Stare Raške" nije samo priča o vladarskim hramovima koje su finansirali Nemanjići a gradili ih i ukrašavali najbolji umetnici i arhitekte. Ona otkriva malo poznatu priču o kamenim crkvicama koje je narod sam zidao i obnavljao za vreme osmanske okupacije.

- Prema podacima Novopazarskog protoprezviterata iz 1899, na njegovom području postojali su 1.501 pravoslavni dom, šest crkava koje su bogoslužile, dva manastira i 37 crkava u ruševinama. U tu statistiku nisu unete crkvine srušene do temelja kojih je na području Novog Pazara Tutina i Sjenice bilo 275- naglašava Dragica Premović Aleksić.

Krstionica u crkvi Petra i Pavla u današnjem Novom Pazaru