Slike čuda u Vitlejemu

MEĐU velikim praznicima Srpske pravoslavne crkve Božić zauzima posebno mesto, a to se može čitati i sa živopisa naših srednjovekovnih hramova. Jedinstveni po lepoti, gotovo svi ovi spomenici, na manje ili više očuvanim freskama, imaju zapisano i čudo u Vitlejemu.

- Rođenje Hristovo, predstava jednog od najznačajnijih i najsvečanijih hrišćanskih praznika - Božića, jedna je od scena ciklusa Velikih praznika obaveznog u dekorativnom programu crkava pravoslavnog sveta - objašnjava magistar Dragana Pavlović, asistent na Odseku za istoriju umetnosti Filozofskog fakulteta u Beogradu. - Kada je reč o našem srednjovekovnom, monumentalnom slikarstvu, najreprezentativnije i ujedno najbolje očuvane predstave Rođenja Hristovog nalaze se u srpskim spomenicima 13. i 14. veka, i to u Sopoćanima, Arilju, Kraljevoj crkvi u Studenici, Dečanima, Crkvi Svetog Dimitrija i Bogorodici Odigitriji u Pećkoj patrijaršiji.

Kompozicije Rođenja Spasitelja krase zidove i mnogih drugih srpskih hramova, nastavlja sagovornica, ali su one oštećene u većoj ili manjoj meri (Mileševa, Gradac, Gračanica, Kalenić...).

- Predstava Rođenja Gospodnjeg vekovima ima ustaljeno i prepoznatljivo ikonografsko rešenje - kaže Dragana Pavlović. - Literarna podloga, izvori za ilustraciju ove scene jesu jevanđelja po Luki i Mateju i apokrifni spisi, a važnu ulogu u formiranju ikonografskog rešenja imali su i božićni liturgijski obredi, kao i pozajmice iz antičke umetnosti.

Sačuvane predstave, posmatrane u celini, uobličene su po tradicionalnim načelima i, po rečima sagovornice, odlikuje ih uobičajena ikonografija:

- U Sopoćanima, Arilju, Kraljevoj crkvi u Studenici, Svetom Dimitriju u Peći i Dečanima uz glavni, prikazani su događaji koji su pratili Hristov dolazak na svet, poput anđela koji slave Boga, poklonjenja mudraca, kupanja malog Hrista, sumnje Josifove, pastira sa stadom, odnosno epizode poznate odranije u istočnohrišćanskoj umetnosti.

Kraljeva crkva u Studenici

Ipak, predstave rođenja Spasitelja pokazuju i neke razlike u pojedinostima:

- Tako je, recimo, u Kraljevoj crkvi u Studenici Bogorodica naslikana kako ljubi malog Hrista, prislonivši svoj obraz uz njegov. Za razliku od drugih srpskih primera, u Arilju je mladi pastir sa sviralom predstavljen u prvom planu pokraj scene kupanja, a zamišljeni Josif naslikan u razgovoru s jednim od pastira. Potonji motiv uključen je u kompoziciju po prvi put upravo u Arilju, zadužbini kralja Dragutina. Ova, kao i scena kupanja malog Spasitelja sa jednom babicom koja pridržava malog Hrista dok druga sipa vodu iz bokala u kupeljnicu, ili proverava toplotu vode u sudu za kupanje, bogatile su prizor rođenja slikovitim detaljima i elementima žanra.

Prema mišljenju Pavlovićeve, važno je napomenuti da je veoma razvijena kompozicija rođenja prikazana u Blagoveštenskoj crkvi manastira Gradac, zadužbini srpske kraljice Jelene. Nažalost, samo je delimično očuvana.

- Uvođenjem brojnih epizoda koje su prethodile ili sledile glavnom događaju, poput Dolaska, Poklonjenja i Odlaska mudraca, Sna Josifovog, Irodovog savetovanja sa prvosveštenicima, Otpuštanja mudraca i Pokolja vitlejemske dece, scena Rođenja Hristovog u Gradcu je, u stvari, pretvorena u ciklus Hristovog detinjstva. Gradačka kompozicija predstavlja zapravo razvijeno rešenje starijeg primera iz Bogorodičine crkve u Studenici, budući da se neke epizode gradačkog Rođenja sreću na predstavi Rođenja Hristovog u Nemanjinom mauzoleju, danas samo delimično sačuvanoj na sloju živopisa iz 14. veka koji, verovatno, ponavlja prvobitno rešenje. U Gradcu je tako stvorena ne samo složena i zanimljiva narativna kompozicija, već i jedinstvena predstava Rođenja Spasitelja u celokupnom srpskom srednjovekovnom zidnom slikarstvu, pa i šire - zaključuje Dragana Pavlović.

Crkva Svetog Dimitrija u Pećkoj patrijaršiji

PRIZORI IZ PEĆINE

VEĆINA fresaka na kojima je predstavljeno Rođenje Hristovo, ima sličnosti u kompoziciji, objašnjava Dragana Pavlović:

- U središtu kompozicije, unutar vitlejemske pećine, prikazuje se Bogorodica kako leži ili sedi na postelji, pokraj nje je Hristos uvijen u pelene u jaslama, a iznad njega vo i magarac. Oko njih, izvan pećine raspoređuju se ostali učesnici: anđeli koji slave rođenje Spasitelja, istočnjački mudraci sa darovima u rukama, Josif, pastiri sa stadom, babice koje kupaju novorođenče, a čitav događaj se neretko odvija u stenovitom pejzažu.