ONE svetinje Srpske pravoslavne crkve u Mađarskoj, što su ih za svoje petodecenijske vladavine uništili ili zapustili komunisti ili, pak, nabujali Dunav, obnavljaju se već nekoliko godina, a od završetka obnove deli ih barem još toliko leta.

U Eparhiji budimskoj nalaze se dva manastira iz perioda renesanse, Grabovac i Srpski Kovin, te 42 hrama i kapele. Nekada ih je bilo mnogo više, ali i Srbi su bili višestruko brojniji. Danas u Mađarskoj živi svega 10.000 srpskih duša.

- Obnavljamo naše blago, ne stajemo, ali dug je to proces, jer dugotrajno beše i propadanje - veli za "Novosti" njegovo preosveštenstvo vladika budimski Lukijan. - Ne mogu da grešim dušu, pomažu nam i mađarska država i Srbija, a i Pokrajina Vojvodina.

Ne pamte spisi precizan datum nastanka Budimske eparhije, ali se s mnogo razloga pretpostavlja da je to bilo 40-ih godina 17. veka. Tada se na to područje doseljavalo srpsko pravoslavno stanovništvo iz krajeva pod upravom Turske. Tako je već 1511. sazidana crkva u Komoranu, a potom i manastir Grabovac.

Posle Velike seobe Srba 1690. godine, oko 37.000 srpskih porodica obrelo se na teritoriji Ugarske, oko osam hiljada njih u Sentandreji. Po odobrenju cara Leopolda Prvog, 4. marta 1695. mitropolit Jeftimije Popović potvrđen je u zvanju budimskog episkopa. Bio je to početak procvata Budimske eparhije, i trajao je sve do Drugog svetskog rata. Posle njega, Eparhija nije imala ustoličenog episkopa nego se njom uglavnom administriralo iz Beograda, sve do 1988. godine.Tada je za episkopa postavljen vladika Danilo Krstić.

Tokom 18. veka izgrađen je veliki broj hramova u ovoj eparhiji, uglavnom u baroknom stilu. U Sentandreji je krajem 19. veka bilo svega 617 pravoslavnih žitelja, a 1924. samo njih 231 izjasnili su se kao Srbi. Zbog smanjenja broja pravoslavnih vernika Eparhija je bila prinuđena da neke hramove ustupi Katoličkoj crkvi, te je za nekoliko decenija izgubila 16 hramova iz 18. veka.

Episkop budimski Lukijan

Danas Eparhija obuhvata parohije u Mađarskoj i dve u Češkoj. Ima dva arhijerejska namesništva sa 39 parohija i 11 sveštenika. Sedište Eparhije, Sentandreja, čarobno lep barokni gradić na Dunavu, dvadesetak kilometara severno od Budima, značajan je beleg naše novije istorije. U jesen 1690. godine Srbi su ovamo, u zbegu, došli sa patrijarhom Čarnojevićem. Tu, na obali Dunava, sagradili su prvu bogomolju-brvnaru i u nju položili mošti Svetog kneza Lazara. Na tom mestu danas je veliki krst.

Srbi su u Sentandreji imali sedam crkava, ali su one u međuvremenu pripale drugim konfesijama. Ćiprovačka crkva posle Prvog svetskog rata prodata je katolicima, a ikonostas je prenet u Prizren u Crkvu Bogorodice Ljeviške. Ostali su Srbi, jer ih je s vremenom bivalo sve manje, i bez drugih crkava: Opovačka je 1914. prodata reformatorima, a Zbešku je posle Drugog svetskog rata otkupila Rimokatolička crkvena zajednica.

U ovom prelepom gradiću preostalo je jedva 60 srpskih duša i svi bi komotno stali u svoja četiri preostala hrama.To su Saborna crkva uspenija Presvete Bogorodice (poznata i kao Uspenska, Bogorodičina crkva ili Beogradska katedrala) iz 1763. godine, Blagoveštenska (1752), Požarevačka (1759) i Preobraženska (1746) u kojoj se Srbi iz Sentandreje i drugih mesta u Mađarskoj okupljaju svakog 19. avgusta na dan hramovne slave Preobraženja.

Sve četiri sazidane su u vreme vladikovanja episkopa budimskog Dionisija Novakovića, koji je, kako mu biografija kaže, bio slušalac Duhovne akademije u Kijevu i završio ju je sa najboljim uspehom.

PROPISI EU USPORAVAJU UKOLIKO bude sredstava, radovi na Preobraženskoj crkvi moraće da se protegnu na dve naredne godine. Obiman je to posao, jer ova crkva najbliža je Dunavu, te je plavljena u nekoliko navrata prethodnih decenija. Za njenu restauraciju biće potrebne najmanje dve sezone. Radove usporavaju i propisi Evropske unije koji našim restauratorima omogućavaju da tamo provedu najviše 90 dana. Po isteku tog perioda, sledi pauza od tri meseca. Tek potom restauratori će moći da se vrate obnovi srpskih crkava u Mađarskoj.

Sve sentandrejske crkve sada su u fazi obnove. U rukama su stručnjaka Pokrajinskog zavoda za zaštitu spomenika kulture i Galerije Matice srpske iz Novog Sada. Od 2012. godine do danas, završili su restauraciju Požarevačke crkve koja je ime dobila po gradu Požarevcu, mestu iz koga su se ovamo doselili mnogi vernici.

Ikonostas Požarevačke crkve bio je naročit izazov za novosadske restauratore.

- Ove godine započeli smo restauraciju sentandrejske Preobraženske crkve, ali zbog nedostatka sredstava, morali smo da radove prekinemo, odnosno da ih konzerviramo i u početnoj fazi prekinemo - kaže Dejan Radovanović, savetnik i istoričar umetnosti u Pokrajinskom zavodu za zaštitu spomenika kulture.

Radovanović najavljuje za narednu godinu radove na jedinom hramu SPC u Budimpešti, Crkvi Svetog Georgija iz 1733. godine. Njen ikonostas rezbario je i oslikao jedan grčki umetnik u duhu renesanse.

Crkva Svetog Georgija u Pešti vekovima je bila drugi po značaju hram srpske zajednice u Budimpešti, posle Crkve Svetog Dimitrija na Tabanu, delu Budima. Međutim, posle Drugog svetskog rata komunisti su je 1949. godine porušili kao poklon Staljinu povodom njegovog 70. rođendana.

NA RADOST TURISTA

OBNOVA hramova mnogo znači Srbima u Sentandreji - kaže mr Kosta Vuković, kustos Muzeja Eparhije budimske. - Mi vidimo našu šansu u činjenici da ovaj grad godišnje poseti milion turista. Želimo da naše hramove i naše istorijsko nasleđe prezentujemo svetu. Mađarska država vratila nam je zgradu Preparandije, u kojoj je 1812. osnovana prva srpska škola za učitelje, pa ćemo u nju preseliti muzej kako bi turisti mogli da srpsku istoriju vide na jednom mestu.